PROFILPELAJAR.COM

Bolkak

Talde etniko infotaulaBolkak
Motatribu eta talde etniko historiko
Hizkuntzagaliera
ErlijioaZelta mitologia

Bolkak (latinez Volcae) K.a. 270. hamarkadan Mazedonia inbaditu zuten eta K.a. 279ko Termompiletako guduan aliatu greziarrak garaitu zituzten galiarren konfederazio bat izan zen, inbasioa baino lehentxeago eratua. Tribu zelta horien gaur egungo ikuspegia iturri greko eta latindarren aipamenetatik abiatuta bildu behar bada ere, arkeologiak ez baitu inolako tribu-nortasunik zehazten, volcae izeneko tribuak aldi berean aurkitu dira Gallia hegoaldean, Moravian, Ebroko haranean, eta Galazian, Asia Txikian (Anatolia). Antza, Alemania hego-ekialdean izan zuen jatorria.[1]

Tribu-sistematik kanpo jarduten zuten eta hainbat elementu hartzen zituzten talde oso mugikorrek sakatuta, iraultzak K.a. III. mendearen hasieran zelten hedapen militarrean eratutako entitate etniko berrietako bat ziren.[oh 1] Balkanetara egindako zabalkundean, Heleniar ikuspegitik, Delfosko santutegia arpilatzeko (K.a. 279), bolken adar bat Balkanetarako bidean zegoen talde nagusitik banandu zen, eta beste bi triburekin batera, tolistobogi-ak eta trocmi-ekin, elkartu ziren, Asia Txikiaren erdialdean finkatu eta galiar nortasun berri bat ezartzeko, galatak izango zirenek, hain zuzen.

K.a. 270. urtearen inguruan Mazedoniatik Asia Txikira aldatu ziren bolken adar bat ziren Volcae tectosages direlakoak. Estrabonek zioenez, gaur egun Frantzian Tolosatik gertu dagoen eskualdetik zetozen jatorriz, baina bi adarrek Alemaniatik zetozen.

Danubioko bolkak

Bolken etnogenesia eta migrazioak.

Julio Zesarrek uste zuen iraultzak jatorriz Rhin ibaiaren ipar-ekialdean ezarri zirela, gaur egun mendebaldeko Alemania den eta Weser ibaiaren arroan erdikoa den horretan; izan ere, bolka tektosageak oraindik mendebaldeko Germanian zegoen tribu zelta gisa aipatzen ditu. Horrela idazten du Galietako gerrari buruzko iruzkinak liburuan, VI. liburuan, 24. paragrafoan:[2]

« XXIV. 1. Garai bat izan zen non Galiarrak Germaniarrak baino adoretsuagoak baitziren 25, gerra egitera bultzatzen baitzituzten hauek eta, bai jendetza handia osatzen zutelako, bai lurrak falta zituztelako, Rhinaz beste aldera koloniak bidaltzen 26. 2. Horrela, Germaniako lekurik emankorrenak Herzinia basoaren inguruan (zeinaren berri Eratostenesek eta beste zenbait Greziarrek, irakurri dudanez, izan baitzuten, eta Orzinia deitu) Bolziar Tektosagiarrek 27 okupatu zituzten eta han finkatu ziren; 3. herri honek gaur egun ere leku haietan irauten du eta bere zuzentasun eta gerra egiteko adoreagatik ospetsua da. 4. Orain, Germaniarrak gabezia, pobrezia eta soiltasun berdinaz bizi eta elikadura nahiz janzkera berdinez baliatzen diren artean, 5. Galiarrei ordea, gure probintzien gertutasunak eta itsasosteko gauzen berri izateak aberastasun eta erosotasunez bizitzeko gauza asko eman diete; hauek, gaindituak izatera ohituta, erasoaldi askotan garaituak izan ondoren, ez dituzte beraien buruak konparatu ere egiten Germaniarrekin adoreari dagokionez.[3] »
Julio Zesar
Hallstatt eta La Tène aztarnategiak, herri zelten eta beste herri indoeuropar ez zelten kokapena proposamena. Atlas of the Celtic World, by John Haywood; London Thames & Hudson Ltd., 2001, 30-37. or. Oharra: Iberiar penintsulako izenak eta kokapenetan akatsak daude.

Zesarrek, Hertziniar oihanean zeudela idatzi zuen. Hala era, Julio Zesarren garian, bolkak Moravian, boioen ekialdean finkatuta zeuden. Bere itxurazko mugimendu horrek adieraz dezake, agian, bolkak eskualde hartan berriak zirela. Zesarrek eskualde horren aberastasunari buruz egindako baieztapena nekazaritzari ez ezik inguruko meategiei ere badagokie. Aitzitik, «bolken ospea (gerran zein bake garaian) haien metalurgia-trebetasunei eta armen kalitateari zor zitzaien, eta iparraldeko bizilagunen arreta erakarri zuten.[4] Mendebaldeko Elba ibaiaren goi-arroan zeuden boioekin eta ekialdeko Eslovakiako kotinoekin batera, zelten oppidak zituen eskualde horretan, baliabide naturalak eskala handian ustiatzen hasi ziren, eta artisau trebeak bildu ziren buruzagi indartsu eta aberatsen babesean. Kultura hori K. a. II. mendearen erdialdetik K. a. I. mendearen erdialdera arte loratu zen, germaniarrek iparraldetik eta daziarrek ekialdetik egindako presio konbinatuaren pean erori ziren arte.

Nabarmentzekoa da Julio Zesarrek egiten duen ohiko parekatzea, alde batetik, hasierako pobreziaren eta militarren gogortasun eta trebetasun miresgarriaren artean, eta, bestetik, inportazioko produktuen eta «zibilizazio»aren —erromatar zibilizaziotzat hartuta— gertutasunaren eta biguntasunaren eta gainbeheraren artean. Egia esan, aspaldidanik ezarritako merkataritza-harremanek Baltikoko anbara eta zeramika greko eta etruskoa elite galiarren eskutan jartzen zituen.

Zesarrek aipatu zuen Herziniar oihaneko zeltak Galiatik etorritako kolonoak zirela, lurraldea beretzat «hartu» zutenak, baina arkeologia modernoak La Tèneren sorterriaren zati gisa identifikatzen du eskualdea.

Galiako bolkak

Anatoliako migrazioetan (K.a. 250 eta 250) parte hartu ostean finkatu ziren Garona garaiaren inguruan K.a. 215-200. urteetan.[1] Galliako bolkak bi adarretan banatu ziren, elkarrengandik ez oso urrun zeuden eskualdeetan; arekomikoak ekialdean, ligureen artean bizi ziren, eta tektosageak mendebaldean (haien lurraldea tolosarrena bere baitan hartu zuen), akitaniarren artean bizi ziren; lurraldeak Hérault ibaiak (Arauris) edo Hérault ibaiaren eta Orbe ibaiaren (Orbis) arteko lerro batek bereizten zituen.

Bolka arekomikoak

Galiar herriak K.a. 59. urtean.

Bolka arekomikoak (latinez Volcae Arecomisci, Οὐόλκαι Ἀρικόμιοι Ptolomeoren Geografian), Estrabonen arabera,[5] Rodano behealdearen mendebaldean bizi ziren, eta bertan Narbo (Narbona) zuten portu nagusia:[6] «Esaten da Narbo dela herri horien itsas basea, nahiz eta egokiagoa litzateke esatea Zeltika osoarena dela. Oso handia da, gainerakoak baino pertsona gehiago erabiltzen dute». Haien hiri nagusia Nemausus (Nimes) zen.[1][oh 2] Beste herri batzuk zeuden Volcae Arecomisci-ekin batera, Pirinioetara arte, baina ez omen ziren hain "ospetsuak" edo nabarmenak erromatarrentzat. Beste herri horiek iberiarrak edo akitaniarrak izango zirela uste da. Gainera, zenbait iberiar hiritan, hala nola Enserune (Hérault) eta La Cayla de Mailhac (Aude), bolken etorrerarekin lotu izan da.[1]

K. a. 121. urtean Erromako Errepublikaren esku geratu ziren, borrokarik gabe,[7] Galia Nabonense probintzia barruan (gaur egun Narbona denaren inguruko eskualdea), Galia Transalpinoaren hegoaldea, okupatu ondoren. Batzarrak Nemausus-eko baso sakratuan ospatzen zituzten, gaur egun Nimes dena.

Erromatarren garaian, Garona ibaiaren (Garumna), Cévennes mendien (Cebenna mons)[8] eta Rodano ibaiaren[9] arteko barrutia okupatu zuten bolka arekomikoek; gutxi gorabehera, Galia Narbonarra erromatar probintzia zena.

Bolka tektosageak

Volk tektosageen txanpona, zilarra 3.58g. Monnaie de Paris.

Arekomikoen mendebaldean Bolka tektosageak (Volcae Tectosages edo Οὐόλκαι Τεκτόσαγες Ptolomeoren Geografia liburuan) zeuden eta haien lurraldea tolosateena barne hartzen zuen; akitaniarren artean bizi izan ziren; lurraldeak Hérault ibaiak (Arauris) edo Hérault ibaiaren eta Orbe ibaiaren (Orbis) arteko lerro batek banatzen zituen. Estrabonek dio Akitaniako Tolosa modernotik hurbil dagoen eskualdetik zetozela jatorriz eta Bolketatik banatutako adar edo klan bat zirela.

Bere lurraldea Erromatar Errepublikatik kanpo geratu zen bolka arekomikoena Gallia Narbonensearen barruan geratu zenean. K. a. III. mendetik, Akitaniako Tolosa zen euren hiri nagusia.

Ptolomeoren geografiaren arabera, barnealdeko hiriak Illiberis (Elna),[oh 3] Ruscino (Perpinyà), Tolosa kolonia, Cessero (Saint-Thibéry), Carcaso (Carcasona), Baetirae (Besiers) eta Narbo kolonia ziren.

107. urtean, bolkek, helveziarren adar bat ziren tiguriniekin aliatu ziren eta erromatar armada bat garaitu zuten Tolosan. Tiguriek zinbriarren eta teutoien inguruan sortutako eta Galia inbaditu zuen koalizio bateko kideak ziren. Horri erantzuteko, 106-5ean, Quinto Servilio Cepión erromatar kontsulak (K.a. 106an kontsulatua eskuratu zuen) armada bat bidali zuten errebolta zapaltzera, eta horren ondorioz, Tolosa arpilatua izan zen. Harrapakin itzela lortu zuen, literaturan Aurum Tolosanum izenaz urtetan ezagutuko zena.

Galietako gerretan (58–50 a. C.), Bolka Artekomikoek egin cezala, volka tektotosageek erabateko leialtasuna izan zioten erromatarrei eta Julio Zesarri laguntza estrategikoa eman zioten . Erromatarrek Galia konkistatu zuenean (Galia Comata zelakoa, ordura arte kontrolatzen ez zuten galiarren eta akitaniarren lurraldeen multzoa) konkistatutakoa berrantolatu zuen eta Tolosa Galia Akitaniako probintzia barruan sartu zuen. Horrela, Karkasona Gap eta Garona ibaian zehar mendebaldeko korridore komertzial galiarraren gaineko kontrol erromatar irmoa ezarri zen.[10][11]

Bolka tektosageak Delfosera egindako espedizioko erasotzaile arrakastatsuenen artean egon zen eta bere harrapakina Tolosara eraman zutela esaten zen, eta han, tenplu batean gordetzen zutela. Quinto Servilio Cepionek Tolosa militarki hartu zuenean, altxor hori bererekin eraman zuen, baina bidean, lapurrek urrea eraman zuten, eta erroman esaten zen agian, Servio Ceponek berak antolatu zuela lapurreta urrea eskuratzeko. Hori da, hain zuzen, Aurum Tolosanum.

Venceslas Krutak zelten ikerlari frantses ezagunak iradokitzen duenez, eskualde horretara lekualdatu ziren, hasieran, seguru asko, ondoan zegoen kartagotarren erreklutamendu gune bat egon zelako, eskualde osoko mertzenario zeltak erakartzen zituena.[12] Izan ere, K. a. 218. urtean Pirinioak zeharkatu ondoren, Hanibalek, hegoaldeko Galian zehar bidaiatzean, tribu gerrazaleak aurkitu zituen: bolkak, arvernak, alobrogak eta Rodano haraneko gaesatak, K. a. III. mendearen erdi aldera nagusitasuna lortu zutenak. Garai hartatik gutxi gorabehera, Galiaren alde horretan egonkortasun prozesu bat geratu zen, gotorleku berriak eraiki ziren,konfederazio indartsu berriak ehundu ziren eta Mediterraneo aldeko kolonien itxura zuten hiri berriak sortu edo birsortu ziren, eta haien artean, Tolosa eta Nemauso (Nîmes) egon ziren.[13]

Etimologia

Etimologia tradizionalek Volcae izena galeserazko hitz batekin lotu izan dute, golchi, «garbitu» esan nahi duena, eta irlanderazko folc hitzarekin, «bainatu» (aintzinzeltaz, *wolkijo), eta herriaren izena «ibaiaren herria» esan nahi zuela proposatu zuten, baina etimologia ez da oso logikoa.

Zeltologo moderno gehienek Uolcae (Volcae) tribu-izena galierazko uolcos, uolca (belatza) izenarekin lotzen dute. Antzekoa da egungo galeserazko gwalch (belatza, "alproja", nolabait: borrokalari). Zehazki, Catu-uolcos galiar izen pertsonalak paralelismo zehatza du galestar cadwalch izenarekin, "heroia, txapelduna, gerlaria" esan nahi duena. Galeserazko izen hori, britaniera zaharreko *catu-wealkos ("gudu-belatza") izen batetik omen dator. Galierazko uolc-erroa edo osagaia, hainbat izen pertsonaletan ere aurki daiteke: Uolcius, Uolcenius, Uolcenia, Uolcinius, Uolcacius, Uolciani eta Uolcanus.[14] [15][16]

Tektosages (Tectosages) izenak, hitzez hitz «posesio-bilatzaileak». Erro bereko hitz bat dago antzinako irlanderaz: techtaigidir,«lur-erreklamazio bat (ber)ezarri nahi duena».[17]

Beste lurraldetako bolkak

Bolkek eragin handia izan zuten Moravian, eta boioekin, kotinoekin eta Danubioko beste herri batzuekin batera, Mediterraneo itsasoa Germaniako lurrekin lotzen zuen ibilbide komertzialak biltzen zituen oso sare aktiboa kontrolatu zuten. Herri horien balentriak eta gertutasuna zirela eta, germaniarrek maileguan hartu zuten haien izena eta *walha hitza, «zelta» izendatzeko termino generiko moduan erabili zuten. Denborarekin, *walha hitz hori «erromatar» esanahia hartu zuen, bi kulturak bat egin ahala. Hitz hori, edozein probintziano erromatar primitibori aplikatu zitzaion: galestarrak, italiarrak eta frantsesak barne, eta eslaviarrek ere mailegatu zuten, valakiarrak izendatzeko. Erro hori dute: ingelesa Welsh, holandar flandestarra waalsch «valoiak», aleman zaharrezko welsch, «italiarra», edo beste atzerritarrak izendatzeko erabili zutena, Suitzako alemanezko chürwältsch «erromantxe» esan nahi du, eta antzinako eskandinaviarrezko "valir" hitzak «erromatarra; frantsesa» esan nahi zu.[oh 4]

Liviok, Hispanian kokatu zituen "volcinos" batzuk, Bigarren Gerra Punikoaren testuinguruan. Ezin da zehaztu non zeuden une horretan baina Llobregat garaia eta Segre ibaien arteko eskualde bat izango zen.[1]

Oharrak

  1. ↑ Kruta, Venceslas (2004) Celts: History and Civilization. Londres: Hachette Illustrated. 204. or.
  2. ↑ «Hiriburua» galiar tribuei buruz ari garenean, ez da estatu bateko hiriburuari buruz hitz egitea bezala.
  3. ↑ Proposatu izan da Iliberris, eskualde horretan izen iberiarra izan behar zuena, euskarazko "Hiri berri"-rekin azaldu daitekeela, eta beste Iliberis bat, Espainiako egingo Granadan zegoen hiri iberiarra zenez, iberieraren eta euskararen arteko loturaren zantzua dela, baina hori eztabaidatsua da.
  4. ↑ walha osagaia hitz hauen barenean dago: Valikia, Wallis, Valonia, bai eta «galiar» edo «erromatar» esan nahi duen hitzetan. Ingelesezko walnut («intxaurrondo») izenean dago eta ingelesez zaharra den Galwal hitzan, «Galia; Francia» esan nahi zuena.

Erreferentziak

  1. ↑ a b c d e Marco Simón, Francisco. (1996). «¿Volcas en Hispania? A propósito de Livio, 21, 19, 6» Études celtiques Année 32: 49-55..
  2. ↑ George Long klasizistak dio Gallic Wars editatu zuenean, eskuizkribu batzuetan Volgae eta beste batzuetan Bolgae idatzita dagoela.
  3. ↑ Julio Zesar: Galietako guda. Sarrera, ekoizpena, itzulpena eta oharrak: Guadalupe Lopetegi. Eusko Jaurlaritza; Euskal Herriko Unibertsitatea Gasteiz. URL: https://web-argitalpena.adm.ehu.es/listaproductos.asp?IdProducts=ULIPD241192&titulo=Galietako%20guda
  4. ↑ Green, D. H. Language and History in the Early Germanic World. Cambridge: Cambridge University Press, 1998: 163.
  5. ↑ Estrabon, IV.1.12
  6. ↑ Thollard, Patrick. (2009). «Chapitre V. Peuples et territoires : les Arécomiques et les Tectosages» La Gaule selon Strabon. Du texte à l’archéologie in: Bibliothèque d’archéologie méditerranéenne et africaine. (OpenEdition Books-en argataratua : 2020-03-10): 147-189.  doi:10.4000/books.pccj.87. ISBN 978-2-87772-384-8. (kontsulta data: 2026-05-29).
  7. ↑ (Gaztelaniaz) Barrobés, Glòria. (2015-12-01). «Nimes, una pequeña Roma en Francia» Revista QTRAVEL - Viajes y Turismo (kontsulta data: 2026-05-31).
  8. ↑ Cévennes mendien multzoa «bolk arekomikoen eta gabali-en eta ruteni-en arteko ekialdeko muga naturala zen» (Smith 1854).
  9. ↑ «Hanibalek Italia inbaditu zuenean, sumendiek Rodano ibaiaren ekialdean ere bazituzten jabetzak» (Smith 1854); ikus Tito Livio, xxi. 26 eta Estarbon, 203.
  10. ↑ Kruta (2004) Celts: History and Civilization. Londres: Hachette Illustrated. 108. or.
  11. ↑ Cunliffe, Barry (1997) The Ancient Celts. Oxford: Oxford University Press. 236.
  12. ↑ Kruta (2004), 82-3.
  13. ↑ Kruta (2004), 99.
  14. ↑ Evans, D. Ellis (1967). Gaulish Personal Names: A Study of Some Continental Celtic Formations. Clarendon Press. OCLC 468437906.
  15. ↑ Delamarre, Xavier. (2003). Dictionnaire de la langue gauloise: Une approche linguistique du vieux-celtique continental. Errance ISBN 9782877723695..
  16. ↑ de Bernardo Stempel, Patrizia (2008). "Linguistically Celtic ethnonyms: towards a classification". In García Alonso, Juan Luis (ed.). Celtic and Other Languages in Ancient Europe. Salamankako unibertsitatea. ISBN 978-84-7800-335-8.
  17. ↑ Sims-Williams, Patrick. Ancient Celtic Place-Names in Europe and Asia Minor. Oxford: Blackwell, 2006: 298 hau aipatzen du: Joseph, Lionel S. (1987) "The Origin of the Celtic Denominatives in *-sag-". Studies in Memory of Warren Cowgill. Berlín. 156-8.

Bibliografia osagarria

  • Settipani, Christian (1989) Les Ancêtres de Charlemagne, Ed. Christian.
  • John King (1998) Kingdom of the Celts: A History and Guide, Cassell Illustrated
  •  Artikulu honek egile eskubidearen murrizketa ezagunik gabeko argitalpen baten testua dakar:  Chisholm, Hugh, ed. (1910-1911). Encyclopædia Britannica. A Dictionary of Arts, Sciences, Literature, and General information (11. argialdia). Encyclopædia Britannica, Inc.; egun, domeinu publikoan. 
  • Ptolomeo, Geografia hemen: Lacus Curtius
  • William Smith (1854) Dictionary of Greek and Roman Geography

Kanpo estekak

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.