Umarell (włoska pisownia dialektu bolońskiego (emilijskiego) słowa umarèl, (IPA: /umaˈrɛl/ ( odsłuchaj)); lm. umarî) to mężczyźni w wieku emerytalnym, którzy spędzają czas, obserwując place budowy, zwłaszcza roboty drogowe – stereotypowo z rękami splecionymi za plecami oraz udzielając robotnikom nieproszonych rad^[1][2][3]; jest celową modyfikacją słowa z dialektu bolońskiego, umarèl, i oznacza pierwotnie (w sposób pejoratywny) małego, przygaszonego i anonimowego „człowieczka”, który wałęsa się po mieście (także umaréin)^[4][5].

Choć początkowo typowy dla regionu to po czasie zyskał popularność w całych Włoszech^[6] i jest używany do opisywania przede wszystkim emerytów, którzy spędzają czas na obserwowaniu prac prowadzonych na budowach. Stereotypowy wizerunek umarella to starszy mężczyzna zainteresowany pracami, stojący z rękami splecionymi za plecami i często udzielający robotnikom nieproszonych rad^[7].

W języku polskim spotyka się także potoczne określenie dziad boloński (także: dziady bolońskie) jako przybliżone tłumaczenie terminu umarell^[8][9].

Słowo umarell powstało w wyniku ewolucji bolońskiego terminu dialektalnego umarèl (z jedną literą „l”), używanego z pewną ironią lub w tonie pejoratywnym^[1][2][10]. Oznacza ono niepozornego „człowieczka”, często starszego, który spędza czas, obserwując z ulicy trwające prace — z rękami za plecami i czujnym okiem wychwytującym każdy szczegół. Terminu tego nie ma w najważniejszych dawnych słownikach dialektu bolońskiego; występują w nich natomiast inne, podobne słowa, takie jak umêtt, umarêtt, umein czy uminein, wszystkie w zdrobnieniu. Z czasem jednak umarell zmienił ton i znaczenie: z lokalnego określenia stał się zjawiskiem kulturowym, rozpowszechnionym we Włoszech, a nawet za granicą, stając się ironicznym, ale sympatycznym symbolem miejskiego obserwatora par excellence^[4].

Liczba mnoga umarells została utworzona przez dodanie litery „s”, aby nadać słowu pseudo-angielski charakter^[11].

Termin został ukuty w 2005 roku przez Danilo Masottiego, blogera i pisarza: najpierw użył go na blogu, a następnie — w 2007 roku — w tytule jednej ze swoich książek. Z biegiem lat postać umarella stała się przedmiotem rosnącej uwagi dzięki inicjatywom takim jak grupy w mediach społecznościowych, blogi oraz kolejne książki tego samego autora^{[1][12][13][14]}.

W 2015 roku miasto Riccione, położone około 130 kilometrów (80 mil) na południowy wschód od Bolonii, przeznaczyło budżet 11 000 euro na wynagrodzenia dla umarell, którzy mieli nadzorować prace w mieście – m.in. liczyć ciężarówki wjeżdżające i wyjeżdżające z placów budowy, aby porównać dostawy z dokumentami, oraz pilnować przed kradzieżą, gdy teren pozostawał bez nadzoru^[15]. Z kolei miejscowość San Lazzaro di Savena, oddalona o 6 km (3 ¹⁄₂ mi) na południowy wschód od Bolonii, przyznała nagrodę „Umarell roku” lokalnemu mieszkańcowi Franco Boniniemu^[16][17].

W 2016 roku lokalne stowarzyszenie kulturalne wł. Succede solo a Bologna („To zdarza się tylko w Bolonii”) wypuściło kartę „Umarèl” jako zbiórkę na dalszą renowację bazyliki św. Petroniusza^[18][19]. Niezależnie wydano też aplikację mobilną Umarells, która wskazywała lokalizacje trwających robót drogowych i placów budowy^[20][21]. Sieć restauracji szybkiej obsługi Burger King „zatrudniła” kilka osób określanych jako umarells w ramach kampanii w mediach społecznościowych promującej rozwój sieci w kraju^[22].

W lipcu 2017 roku bolońska rada miejska (komisja konsultacyjna ds. nazewnictwa ulic) zatwierdziła nadanie nazwy wł. Piazzetta degli Umarells niewielkiemu skwerowi na wschód od centrum, w dzielnicy Cirenaica, w uznaniu lokalnej popularności pojęcia – z podkreśleniem świadomej ironii, że w chwili decyzji skwer był w budowie^{[23][24][25][26]}.

14 kwietnia 2018 roku skwer został uroczyście otwarty przez miejskiego radnego Matteo Leporego(inne języki), przewodniczącego dzielnicy Simone Borsariego, „władcę umarells” Franco Boniniego, stand-upera Maurizia Pagliariego (Dulio Pizzocchi) oraz pisarza Danila Masottiego^[27]. Rok później skradziono tabliczkę z nazwą skweru^[28][29].

Jedno z pierwszych użyć poza kontekstami lokalnymi (w których termin był w pewien sposób już poświadczony) i niezawarte w książkach Masottiego pochodzi z 10 marca 2017 roku: Aldo Grasso(inne języki), na łamach Corriere della Sera, narzekając na nadmierną obecność pewnych postaci w talk-showach, pisze, że „ciągła obecność wywołuje efekt-umarell”^[4]. W tym samym roku wprowadzono na rynek „umarella na biurko” — kolorową plastikową figurkę przedstawiającą typową postać umarella, która według intencji producenta „patrzy na ciebie, gdy pracujesz przy komputerze”; gadżet odniósł natychmiastowy sukces i po latach pozostaje popularny^[30][31].

Od 2019 roku w bolońskich kioskach sprzedawany jest coroczny kalendarz poświęcony umarells^[32].

W kwietniu 2020 roku opowiadanie pt. „Zio Paperone e la formula minacciata”, opublikowane w numerze 3360 periodyku Topolino, zostało poświęcone umarellowi pilnującemu budów^[29] natomiast w maju tego samego roku piosenkarz i autor tekstów Fabio Concato(inne języki) opublikował piosenkę w dialekcie mediolańskim pt. „L'umarell”^[33].

W kwietniu 2020 roku włoski magazyn komiksowy Topolino(inne języki) poświęcił odcinek postaci umarell o imieniu Gerindo Persichetti^[34][k]. W grudniu 2020 w Pescarze deweloper Sarra zainstalował okna pozwalające umarells obserwować trzy place budowy^[35][36].

W 2021 roku termin został po raz pierwszy włączony do słownika języka włoskiego — do słownika Zingarelli^[11] — a w kolejnym roku trafił do słownika Treccani jako neologizm^[1][37].

W 2021 roku wydano też grę planszową La Giornata dell’Umarell („Dzień umarell”)^[32][k]. Na początku następnego roku ukazała się gra planszowa „La giornata dell'Umarell: il gioco del vero pensionato”^[4][38].

Na początku lat 2020. termin zaczął zyskiwać popularność także poza obszarem italofonicznym. Pierwsze pojawienie się poza kontekstem języka włoskiego datowane jest na 2017 rok i wiąże się z utworzeniem strony w anglojęzycznej Wikipedii przez anglojęzycznego edytora mieszkającego w Bolonii^[4]. W 2021 roku „The Times” poświęcił artykuł umarellom i włączeniu hasła do słownika Zingarelli^[39]. Później, w 2022 roku, brytyjska leksykografka i etymolożka Susie Dent zamieściła hasło umarell w swojej książce Words from the Heart – An Emotional Dictionary^[40]. W 2024 roku szwedzki magazyn językoznawczy Språket opublikował przygotowywaną przez Radę Języka Szwedzkiego coroczną listę nowych słów (Språkrådets nyordslista), które stały się powszechne w języku szwedzkim; jednym z 32 wymienionych było także słowo umarell^[41]. Po oficjalnym wejściu terminu do języka szwedzkiego^[42] w październiku 2025 gmina Karlskoga uroczyście zainaugurowała „ławki umarell” (szw. umarell-bänkar), mające umożliwiać mieszkańcom obserwowanie budowy lokalnego kąpieliska^[43][44].

• DaniloD. Masotti DaniloD., Umarells 2.0. Sono tanti, vivono in mezzo a noi, ci osservano... e noi osservujemy loro, Bologna: Pendragon Press, 2010, ISBN 978-8883428579  (wł.).
• DaniloD. Masotti DaniloD., Oltre il cantiere: fenomenologia degli Umarells, Bologna: Pendragon Press, 2016, ISBN 978-88-6598-807-7  (wł.).
• DaniloD. Masotti DaniloD., Umarells per sempre:Forever, Bologna: Pendragon Press, 2021, ISBN 978-88-3364-322-9  (wł.).

• Umarell w Urban Dictionary
• Blog Umarells