Austro-Węgry
Ferdinand Mannlicher
Œ.W.G.F.G.GY.
karabin powtarzalny
1885
1886–1896
ponad 1,2 mln szt.
11 mm (M1886)8 mm (M1888, M1890)
11 × 58 mm R(M1886)8 × 50 mm R(M1888, M1890)
stały, pudełkowy5 nabojowy
patrz tabela
Karabiny Mannlicher M1886, M1888, M1890[a] – seria austro-węgierskich karabinów powtarzalnych, zaprojektowanych przez Ferdinanda Mannlichera. Stanowiły one podstawowe uzbrojenie żołnierzy Armii Austro-Węgier od 1886 do 1896 roku, kiedy to zostały oficjalnie zastąpione przez karabiny Mannlicher M1895. W praktyce pozostały jednak na wyposażeniu, aż do końca I wojny światowej.
Pierwotna wersja karabinu (zasilana 11 mm amunicją czarnoprochową) została opracowana w latach 1885–1886. Wraz ze zmieniającymi się trendami w dziedzinie broni palnej, konstrukcję poddano modernizacji w roku 1888 (przystosowanie do 8 mm amunicji czarnoprochowej) oraz w 1890 (przystosowanie do 8 mm amunicji bezdymnej). Produkcję zakończono w 1896 r. po wyprodukowaniu ponad 1,2 mln egzemplarzy.
W momencie wprowadzenia karabinu do służby w 1886 r., był on bronią wyjątkowo nowoczesną. Zastosowany w nim podzamkowy magazynek pudełkowy z systemem szybkiego ładowania za pomocą ładowników, stanowił przełomową innowację, wyznaczając nową drogę rozwoju karabinów powtarzalnych. Największą wadą karabinu okazał się jednak nadmiernie uproszczony zamek dwutaktowy (niewygodny w obsłudze, podatny na uszkodzenia i zacięcia) uniemożliwiający dalszy rozwój konstrukcji. Z powodu ograniczeń zamka, próby adaptacji karabinu do zmieniających się trendów skazane zostały na porażkę, uwypuklając tylko jego wady w finalnej wersji z 1890 r., dostosowanej do nowoczesnej, ale zbyt silnej dla niego amunicji. Intensywny rozwój broni palnej końca XIX wieku sprawił, że konstrukcja karabinu bardzo szybko stała się przestarzała, ustępując ostatecznie miejsca broni bardziej niezawodnej i ergonomicznej.
Ferdinand Mannlicher, zanim przejawił talent jako konstruktor broni palnej, pracował jako starszy inżynier kolejnictwa. Po poznaniu Josefa Werndla został przez niego zatrudniony jako konstruktor, w Österreichische Waffenfabriksgesellschaft (Œ.W.G.) w 1877 r. Od tej pory dał się poznać jako uzdolniony wynalazca, opracowując przez kolejne lata ok. 150 prototypów pistoletów, karabinów i karabinów maszynowych[2].
Początki kariery Mannlichera przypadły na czas, przezbrajania się armii wszelkich państw, z karabinów jednostrzałowych na nowocześniejsze, wyposażone w magazynki karabiny powtarzalne. Dominującą koncepcją ich zasilania były stałe magazynki rurowe, umieszczane pod lufą (wzdłuż niej). Za przykład mogą posłużyć karabiny: amerykańskie Henry (1860) i Winchester (1866-1895), szwajcarskie Vetterli (1867-1881), zmodyfikowany przez Alfreda von Kropatscheka francuski Gras (1878), czy niemiecki Mauser M1871/84 (1884). Charakteryzowały się one zazwyczaj dużą pojemnością (od 5 do nawet 17 naboi), ale ich ładowanie było bardzo czasochłonne (każdy kolejny nabój ładowano pojedynczo), a wraz z opróżnianiem magazynka zmieniało się wyważenie broni (wędrujący środek ciężkości), co znacznie utrudniało strzelcowi celowanie. W związku z tym konstruktorzy poszukiwali nowych lepszych rozwiązań[3][4].
Nad ulepszeniem systemu zasilania pracował również Ferdinand Mannlicher, dlatego gdy w 1880 r. cesarska i królewska Techniczna Komisja Wojskowa (niem. k.u.k. Technisches Militärkomitee – TMK) ogłosiła konkurs na karabin powtarzalny dla armii austro-węgierskiej, postanowił wziąć w nim udział, prezentując w kolejnych latach, z ramienia Œ.W.G. swoje prototypy. Były to konstrukcje z zamkami czterotaktowymi, różniące się przede wszystkim budową magazynka[4]:
Zaprezentowane prototypy nie wzbudziły jednak zainteresowania TMK i zostały odrzucone. Sytuacja uległa zmianie wraz z kolejnym modelem:
To właśnie zamek dwutaktowy, a nie magazynek zafascynował decydentów. Podczas przeładowania wymagał od strzelca wykonania jedynie dwóch ruchów (w tył i w przód), a więc o połowę mniej niż w zamkach czterotaktowych (obrót, ruch w tył, ruch w przód, obrót). Mimo iż system dwutaktowy nie był nowością, to właśnie Mannlicher jako pierwszy zaadaptował do niego konstrukcję ślizgowo-obrotową, będącą dotychczas domeną zamków czterotaktowych. Umożliwił to obrotowy tłok zaporowy (z umiejscowionymi na nim dwoma symetrycznymi ryglami), który w momencie odciągania trzonu zamka to tyłu, obracał się automatycznie, odryglowując broń. Mimo tego nowatorskiego rozwiązania TMK skrytykowała zamek jako zbyt skomplikowany, jednocześnie obawiając się jego wrażliwości na zanieczyszczenia (ciasne pasowanie elementów). Nakazano jego uproszczenie, przy jednoczesnym zachowaniu systemu dwutaktowego. Mannlicher skwapliwie zastosował się do wytycznych w swoim kolejnym projekcie, jednak powrócił jeszcze do tego rozwiązania sześć lat później (zob. karabinek Mannlicher M1890). Niezadowolenie komisji wywołał również magazynek grawitacyjny, który z racji wrażliwości na zanieczyszczenia zalecono zastąpić bardziej niezawodną konstrukcją[12][3][13].
Rok później Ferdinand Mannlicher przedstawił komisji, swój kolejny dopracowany pod względem zaleceń prototyp – M1885.
W miejsce zamka ślizgowo-obrotowego (z obrotowym tłokiem zaporowym, ryglowanym za pomocą dwóch symetrycznych rygli) zastosował mocno uproszczony ślizgowy zamek dwutaktowy, z nieruchomym tłokiem zaporowym, ryglowanym pojedynczym niesymetrycznym ryglem wahliwym. Nowy zamek wykazywał wyższą odporność na zanieczyszczenia, był również prosty i tani w produkcji. Osiągnięto to jednak kosztem jego wytrzymałości i płynności działania, co miało się zemścić w przyszłości[14][6].
Zmianie uległ również system zasilania karabinu. Mannlicher powrócił do koncepcji podzamkowego magazynka pudełkowego z prototypu M1881, jednak całkowicie go przebudował. Nowy magazynek, analogicznie jak w M1881, był jednorzędowym magazynkiem pudełkowym, wystawał z łoża i umieszczony był pod zamkiem. Umieszczony blisko środka ciężkości i dosyłający naboje w górę, nie zmieniał wyważenia karabinu (jak magazynki rurowe), oraz w przeciwieństwie do magazynka grawitacyjnego nie był tak wrażliwy na zanieczyszczenia. Na tym jednak kończyły się podobieństwa. Proponowany pierwotnie w M1881 magazynek wymienny, mimo swoich ogromnych zalet (szybkie i wygodne ładowanie broni), był jednak rozwiązaniem bardzo problematycznym w skali uzbrojenia dużej armii. W celu osiągnięcia należytej efektywności takiego systemu należało każdego żołnierza wyposażyć w duży zapas ciężkich i drogich magazynków, co nie tylko nadmiernie obciążało żołnierza, ale również wiązało się z ogromnymi kosztami. W prototypie M1885 Mannlicher zastąpił wymienne magazynki systemem opartym na ładownikach. Przy ładowaniu broni nie wymieniano całego magazynka, a jedynie jego wkład – ładownik (prostą i tanią w produkcji, lekką blaszaną ramkę, spinającą naboje po 5 sztuk, którą umieszczano wewnątrz stałego, zintegrowanego z karabinem magazynka). To rewolucyjne rozwiązanie pozwoliło porzucić czasochłonne ładowanie pojedynczymi nabojami, jak w starych magazynkach rurowych; wystarczyło odryglować zamek, umieścić w magazynku ładownik, a następnie po zaryglowaniu, karabin gotowy był już do strzału. Po wystrzeleniu ostatniego naboju, opróżniony ładownik wyrzucano w górę, za pomocą dźwigni na prawej ściance magazynka, i ładowano następny. Równocześnie, prostota ładowników sprawiała, że koszty takiego systemu były skrajnie niższe, niż w wypadku magazynków wymiennych[14][15][16].
M1885 okazał się konstrukcją przełomową, wzbudzając żywe zainteresowanie austro-węgierskich wojskowych, jako następca dotychczas używanych, przestarzałych, jednostrzałowych karabinów Werndl M1867, M1873 i M1877. Karabin używał tego samego naboju, elaborowanego prochem czarnym M1877 11 × 58 mm R, co konstrukcje Werndla, ale zapewniał wysoką szybkostrzelność, dzięki zastosowaniu zamka dwutaktowego oraz opcji szybkiego ładowania nabojami spiętymi po 5 sztuk. Po pozytywnym odbiorze prototypu, TMK zamówiła próbną serię 5500 szt. nowych karabinów, które skierowano do testów w wybranych jednostkach wojskowych. W ich wyniku zalecono dalsze uproszczenie konstrukcji i po szeregu modyfikacji, dopiero udoskonalona wersja karabinu, z roku następnego, trafiła do masowej produkcji[14][17] .
20 czerwca 1886 r. zmodyfikowany karabin oficjalnie przyjęto do uzbrojenia jako M1886 i niezwłocznie rozpoczęto jego produkcję[18] [19]. Do najważniejszych zmian względem prototypu należały:
Karabin stał się pierwszym ogromnym sukcesem Ferdinanda Mannlichera, jednocześnie plasując jego pracodawcę (Œ.W.G.) na pozycji lidera branży zbrojeniowej. Pierwsze zamówienie armii austro-węgierskiej opiewało na 143 tys. szt. M1886, a wraz z nim pojawiły się również zamówienia zagraniczne, zapowiadając sukces tego najnowocześniejszego w tym momencie karabinu na świecie[19]. Jednak w 1887 r. po wyprodukowaniu 90[26] – 100[18] tys. egzemplarzy[e], armia nagle wycofała swoje zamówienie[26].
Powodem tej zaskakującej decyzji było pojawienie się w armii francuskiej nowego karabinu – Lebel Mle 1886, który zasilany był małokalibrową amunicją, elaborowaną nowym materiałem miotającym – prochem bezdymnym. Zastosowanie nowego rodzaju prochu zapoczątkowało rewolucję w dziedzinie broni palnej. Do jego najistotniejszych zalet należały: znacznie większa efektywność, dużo mniejsza liczba osadów zanieczyszczających broń, jak i znikoma ilość powstającego przy wystrzale dymu. Pociski wystrzeliwane za pomocą prochu bezdymnego osiągały znacznie większe prędkości, przez co ich zasięg był większy, a tor lotu bardziej płaski, co niesłychanie ułatwiało prowadzenie celnego ognia. Wobec tego amunicja czarnoprochowa z dnia na dzień stała się przestarzała, a TMK uznała, że dalsze użytkowanie karabinu na nabój 11 × 58 mm R jest nieperspektywiczne[27].
TMK szybko podjęła decyzję o wprowadzeniu nowocześniejszego typu amunicji czarnoprochowej (M1888 8 × 50 mm R) z pociskami o mniejszym kalibrze (8 mm)[f]. Było to rozwiązanie tymczasowe, mające poprawić właściwości balistyczne amunicji, do czasu opanowania przez Austriaków technologii wytwarzania prochu bezdymnego (który miał być docelowym ładunkiem miotającym nabojów 8 × 50 mm R). Ponadto lżejsze naboje umożliwiały żołnierzom przenoszenie ich większego zapasu. Jednocześnie rozpisano konkurs, mający wyłonić nowy podstawowy karabin armii austro-węgierskiej, strzelający nową amunicją[26].
Mannlicher, mając świadomość, że nieuniknione wprowadzenie prochu bezdymnego będzie stanowiło zbyt duże obciążenie dla dotychczasowego zamka, postanowił zawczasu powrócić do wytrzymalszych zamków ślizgowo-obrotowych z ryglowaniem symetrycznym[26]. Do testów przedstawił dwa prototypy wykorzystujące te właśnie zamki, wraz z nowymi nietypowymi magazynkami rotacyjnymi (o kulistym układzie naboi):
Decydenci jednak, kolejny raz zaniepokojeni złożonością nowych konstrukcji, odrzucili je. Wybrali najprostsze i najtańsze rozwiązanie, a mianowicie zmodyfikowane M1886, przystosowane do zasilania nową amunicją. Rozwiązanie to było dogodne przede wszystkim dlatego, iż większość elementów karabinu pozostawała bez zmian, przez co zmodyfikowaną wersję można było łatwo i szybko wdrożyć do produkcji. Umożliwiało to również wykorzystanie już wyprodukowanych 100 tys. M1886, które wystarczyło zmodernizować[29] [33].
Rok później przekonstruowany M1886 przyjęto do uzbrojenia jako M1888. Użycie nowej amunicji umożliwiło zwiększenie prędkości wylotowej pocisku z 506 na 530 m/s, a lżejszy pocisk o mniejszym kalibrze charakteryzował się lepszymi właściwościami balistycznymi[34]. Do najważniejszych zmian względem poprzednika należały:
Oprócz produkcji nowych karabinów, od 1888 r. rozpoczęto modernizację do nowego standardu starszych M1886, jako M1886/88[g][18] [28] .
W 1890 r. została w końcu opracowana austro-węgierska wersja prochu bezdymnego na bazie nitrocelulozy z dodatkiem lignocelulozy, określana również jako proch pół-bezdymny. Zaczęto elaborować nim dotychczasową 8 mm amunicję, której zmodernizowaną wersję przyjęto pod nazwą M1890[h]. Jego wprowadzenie umożliwiło zwiększenie prędkości wylotowej pocisków z 530 na 590 m/s. W 1892 r. ostatecznie dopracowano nabój, elaborując go ulepszonym, już w pełni bezdymnym prochem nitrocelulozowym[i]. Ostateczna wersja naboju – M1893 8 × 50 mm R, zwiększyła jeszcze prędkość wylotową do ok. 610 m/s. Należy zaznaczyć, że naboje w wersjach M1888, M1890 oraz M1893, mimo drobnych różnic w długości, były jednak w pełni zamienne, a poszczególnych wersji można było używać w tym samym karabinie[35] [39][40] [28] .
Wraz ze wzrostem prędkości zmieniły się jednak właściwości balistyczne wystrzeliwanych pocisków, konieczne stało się więc dostosowanie celowników. Tak powstała kolejna wersja karabinu – M1890, która od M1888 różniła się tylko zmodyfikowanymi przyrządami celowniczymi. Nowe celowniki skalowane były teraz od 600 do 3000 kroków, co 200 kroków, odpowiednio: skala pierwsza: 600 – 1800 (450 – 1350 m), skala druga: 2000 – 3000 (1500 – 2250 m)[35] [23][28] .
Jako że konstrukcja karabinu nie uległa zmianie, przebudowa starszych M1888 do nowego standardu była zabiegiem czysto kosmetycznym i polegała jedynie na przymocowaniu do ich celowników nakładek z nowymi skalami odległości. Karabiny od podstaw wytwarzane z nowymi celownikami nosiły oznaczenie M1890, natomiast M1888 poddane modyfikacji – M1888/90 (modernizacji podlegały również starsze M1886 i M1886/88 pod oznaczeniem M1886/90)[35] [23][28] .
Karabin M1890 był ostatnią, oficjalną wersją rozwojową karabinu M1886, a zarazem ostatnim karabinem Ferdinanda Mannlichera, w którym zastosował on zamek z ryglem wahliwym.
Mimo dobrego przyjęcia i popularności tej broni, po wprowadzeniu amunicji bezdymnej, zaczęły dawać o sobie znać poważne wady, związane z konstrukcją nadmiernie uproszczonego zamka. Zgodnie z przewidywaniami konstruktora, karabiny nie były w stanie sprostać przeciążeniom, wynikającym z wprowadzenia silniejszej amunicji, do której nie zostały zaprojektowane. Szybko się zużywały, często dochodziło do zacięć i uszkodzeń (zob. Ocena konstrukcji). W związku z tym Ferdinand Mannlicher spróbował kolejny raz przeforsować zamek ślizgowo-obrotowy, proponowany przez niego w latach 1884 i 1887. Wykorzystał on zapotrzebowanie armii na karabinek, czyli skróconą i bardziej poręczną wersję, długiego karabinu piechoty, przeznaczoną między innymi dla kawalerii i obsługi broni ciężkiej. Zamiast po prostu skrócić karabin M1890, zaproponował zupełnie nowy karabinek z przekonstruowanym zamkiem z prototypu M1884. Zmiana sposobu ryglowania, oraz obrotowy tłok zaporowy, wyeliminowały większość wad poprzednika. Mimo że produkowany równolegle z karabinem M1890, i noszący to samo oznaczenie, karabinek M1890 był już nową konstrukcją. Na tyle udaną, że w końcu spotkał się z akceptacją TMK, stanowiąc podstawę do opracowania późniejszej serii karabinów M1895[41].
Produkcję M1886 zakończono w 1887 r.[18] [29] , natomiast M1888 i M1890 w 1896 r.[35] Mimo iż od 1896 r. sukcesywnie zastępowano je nowocześniejszymi M1895, nigdy nie zostały wyparte z wyposażenia armii austro-węgierskiej. Wiele z nich pozostało na uzbrojeniu jednostek pierwszo-liniowych przez całą I wojnę światową, aż do upadku dualistycznej monarchii. Po zakończeniu wojny, znalazły się na wyposażeniu armii państw powstałych w wyniku rozpadu Austro-Węgier (m.in. Wojska Polskiego[42]).
Karabiny Mannlichera, wzbudziły również zainteresowanie zagranicznych armii, stanowiąc produkt eksportowy do takich państw jak np. Bułgaria, Chile czy Chiny. Znaczna liczba wyprodukowanych egzemplarzy sprawiła, że przechodzące z rąk do rąk mannlichery użytkowane były przez wiele państw świata, biorąc udział w licznych konfliktach, aż do II wojny światowej włącznie (zob. Użytkownicy).
Zastosowany w karabinach autorski system Mannlichera (obejmujący podzamkowy magazynek pudełkowy, zasilany ładownikami) okazał się sukcesem. Wyznaczył nową drogę rozwoju karabinów powtarzalnych, umożliwiając szybkie i proste ładowanie magazynków. Z powodzeniem wykorzystywano go w karabinach innych konstruktorów, jak np. w niemieckim Gewehr 88, francuskim Berthier Mle 1890 czy włoskim Carcano Mod. 91. Wpływ Mannlichera był na tyle duży, że niektóre z nich do dziś, nazywane są błędnie wespół z nazwiskiem austriackiego konstruktora (np. Mannlicher-Mauser[43][6][j] czy Mannlicher-Carcano[32][44]), mimo iż on sam nie miał z ich projektowaniem nic wspólnego. Po śmierci Mannlichera, jego pomysł, znalazł jeszcze zastosowanie w latach 30 w węgierskim karabinie powtarzalnym FÉG 35M oraz amerykańskim samopowtarzalnym M1 Garand (będącym podstawowym karabinem armii USA, w czasie II wojny światowej, oraz wojny koreańskiej). Ładowniki wykorzystywał również radziecki karabin przeciwpancerny – PTRS, opracowany w latach 40[1][45].
System Mannlichera, mimo swojej innowacyjności, nie był jednak pozbawiony mankamentów. Magazynki zasilane ładownikami nie posiadały opcji doładowania ich pojedynczymi nabojami. Do ich utrzymania w magazynku konieczny był ładownik, a w przypadku jego braku, karabin stawał się bronią jednostrzałową[46]. Problem ten został wyeliminowany w podobnym, ale powstałym nieco później systemie zasilania z łódek nabojowych (odrzucanych po załadowaniu broni), ponieważ rolę ładownika przejmowały szczęki magazynka, samodzielnie utrzymując naboje. System ten będący rozwinięciem pierwotnej koncepcji ładowników, ostatecznie zmarginalizował i wyparł je z uzbrojenia.
Należy wspomnieć, że pewną wadą austro-węgierskich ładowników była ich niesymetryczność. Mianowicie ze względu na skośny kształt, można było umieścić je w magazynku tylko jedną, z góry określoną stroną. Problem ten nie występował w konstrukcjach naśladowców (np. w armii niemieckiej), gdzie projektowano już ładowniki symetryczne (proste), a zatem uniwersalne[47][48].
Zamek karabinu charakteryzował się prostą konstrukcją, umożliwiającą łatwą i tanią produkcję, a wobec późniejszego M1895 wyróżniał się dużo większą odpornością na zanieczyszczenia[k][49]. Bardzo udanym pomysłem było zastosowanie zawiasowego zaczepu zamkowego, który umożliwiał szybki i prosty demontaż trzonu zamka, bez użycia dodatkowych narzędzi (rozwiązanie to zostało później zaadaptowane w karabinach Mausera)[19][20].
Na tym jednak kończyły się jego zalety, a cała konstrukcja obarczona była bardzo poważnymi wadami, które zaczęły ujawniać się w trakcie bardzo intensywnego użytkowania, a przede wszystkim po wprowadzeniu prochu bezdymnego:
Konsekwencją zastosowanych rozwiązań była konieczność użycia znacznej siły przy przeładowaniu, co spowalniało i męczyło strzelca, w praktyce niwelując wyższą szybkostrzelność wobec zamków czterotaktowych. Co gorsza, w przypadku zanieczyszczenia lub zużycia mechanizmu, odryglowanie karabinu mogło okazać się skrajnie trudne bądź niemożliwe[34]. Zdarzały się kuriozalne przypadki, kiedy zacięty karabin żołnierz odryglowywał dopiero po kopnięciu w rączkę zamkową[l] (którą z kolei można było łatwo wyłamać, ze względu na niesolidne mocowanie)[48][50].
Decyzja o zastosowaniu w karabinach M1888/90 i M1890 amunicji bezdymnej okazała się pośpieszna i nieprzemyślana, ponieważ mimo teoretycznych zalet (zwiększenie osiągów), negatywnie wpłynęła na niezawodność broni. Karabin, projektowany od początku jako broń czarnoprochowa, nie był konstrukcyjnie przygotowany do obciążeń wynikających ze stosowania prochu bezdymnego (generującego wyższe ciśnienie i charakteryzującego się wyższą temperaturą spalania niż proch czarny). Dlatego o ile konstrukcja była względnie wytrzymała przy słabszej amunicji czarnoprochowej (M1877, M1886, M1888), to przy stosowaniu amunicji bezdymnej (M1890 i M1893) zamek i lufa ulegały szybkiemu zużyciu, a karabin podatny był na zacięcia i uszkodzenia[48].
W świetle tych faktów, tym bardziej absurdalna wydawała się próba zaadaptowania do karabinu jeszcze silniejszej amunicji 7,92 × 57 mm Mausera. Konwersji tej (potocznie określanej jako M1888/24), podjęto się w Belgii, prawdopodobnie w latach 20–30 XX wieku[53] . Jednak zastosowanie amunicji przekraczającej już maksymalną wytrzymałość konstrukcji, narażało jej integralność i stanowiło poważne zagrożenie dla potencjalnego użytkownika.
Usilnie forsowany przez TMK system dwutaktowy, mimo iż został usprawniony w kolejnych austro-węgierskich karabinach, ostatecznie nie zyskał popularności w broni wojskowej[41]. Poza Kanadą (Ross Mk I) oraz Szwajcarią (Schmidt-Rubin M1889), nie przyjął się nigdzie na większą skalę, okazując się ślepą uliczką w rozwoju broni palnej. Przegrał z systemem czterotaktowym, który jako mniej skomplikowany i bardziej niezawodny jest używany w wojskowych karabinach wyborowych do dziś.
Pomimo znacznych rozmiarów i wagi, karabiny te cieszyły się opinią broni bardzo poręcznej[51]. Większa masa (niż następcy – M1895), wbrew pozorom również okazała się atutem, ponieważ znacznie redukowała siłę odrzutu. Ponadto karabin był bardzo celny[51], ze względu na zastosowanie masywnej lufy, znacznie mniej podatnej na drgania niż jej lżejszy odpowiednik z modelu M1895 (o cieńszych ściankach)[54]. W karabinie nie zastosowano wyrzutnika łusek, jednak jego rolę pełniła wewnętrzna ściana komory zamkowej[19]. Pewną wadą był fakt, że w karabinach nie przewidziano nakładki na lufę[m], chroniącej dłoń strzelca przed poparzeniami, jednak żołnierze radzili sobie z tym, prowizorycznie obszywając łoże grubym płótnem żaglowym[51]. Karabin był również dość skomplikowany w rozkładaniu[35] .
W opracowaniu przyjęto pełne oznaczenia wzoru karabinu (M1888, M1888/90 itd.), jednak w zależności od źródła, często można spotkać się z oznaczeniami skrótowymi (M88, M.88, M.88-90 itp.) por. Bibliografia.
(wymiary i waga podane w przybliżeniu[o])[62][63] [18] [35] [64][65] .
Do austro-węgierskich mannlicherów stosowano 2 rodzaje amunicji (11 × 58 mm R i 8 × 50 mm R) w łącznie 5 głównych wersjach:
Poszczególne wersje naboju, można było stosować zamiennie(wymiary i waga podane w przybliżeniu[t])[66] [67][25][24] [62].
M1877. Nabój centralnego zapłonu. Łuska mosiężna z wystającą kryzą. Naboje elaborowane prochem czarnym. Pociski wykonane z ołowiu, bez płaszcza. Nabój stosowany w karabinie M1885 oraz jego poprzedniku – Werndl M1877.
M1886. Nabój centralnego zapłonu. Łuska mosiężna z wystającą kryzą. Naboje elaborowane bardziej skoncentrowanym prochem czarnym niż w wersji poprzedniej, zapewniając lepsze osiągi. Pociski wykonane z ołowiu (twardszy stop niż w M1877), bez płaszcza. Nabój stosowany w karabinie M1886[68][24] .
Poszczególne wersje naboju, można było stosować zamiennie(wymiary i waga podane w przybliżeniu[t])[69] [70] [62][25][40] .
M1888. Nabój centralnego zapłonu. Łuska mosiężna z wystającą kryzą. Naboje elaborowane prochem czarnym. Pocisk z ołowianym rdzeniem, pokrytym niklowanym, stalowym płaszczem. Nabój stosowany w karabinie M1888.
M1890. Nabój centralnego zapłonu. Łuska mosiężna z wystającą kryzą. Naboje elaborowane prochem pół-bezdymnym (nitroceluloza z dodatkiem lignocelulozy). Łuskę przedłużono o 2 mm w celu lepszego spalania nie do końca dopracowanego prochu. Z tego powodu, w tej wersji nabój często jest określany jako 8 × 52 mm R[25]. Pocisk z ołowianym rdzeniem, pokrytym niklowanym, stalowym płaszczem. Nabój stosowany w karabinach M1888/90 i M1890.
M1893. Nabój centralnego zapłonu. Łuska mosiężna z wystającą kryzą. Naboje elaborowane prochem bezdymnym (nitrocelulozowym), zapewniającym lepsze osiągi. Łuskę z powrotem skrócono o 2 mm do pierwotnego wymiaru. Pocisk z ołowianym rdzeniem, pokrytym niklowanym, stalowym płaszczem. Nabój stosowany w karabinach M1888/90 i M1890, oraz ich następcy – M1895.
Na nabojach 8 × 50 mm R wzorowane były łuski rosyjskich nabojów 7,62 × 54 mm R (zaprojektowanych do karabinu Mosina)[71]. Dlatego ze względu na zbliżony kształt łuski, w karabinach M1888 i M1890 możliwe jest użycie współczesnych ślepych naboi 7,62 × 54 mm, co wykorzystywane jest przez grupy rekonstrukcji historycznej w inscenizacjach. Użycie amunicji 7,62 × 54 mm R w wersji bojowej nie jest możliwe[72] [73] .
Większość austro-węgierskich bagnetów Mannlichera występowała w dwóch wersjach:
Na bagnety nanoszono oznaczenia jednostek wojskowych, do których dana broń została przydzielona, np. 80 R – oznaczające Infanterieregiment Nr. 80 (80 Pułk Piechoty), oraz nr broni w danym regimencie. Jednak z czasem w trakcie działań wojennych, w wyniku strat, uzupełnień oraz bałaganu praktyka ta zaczęła zanikać. U nasady głowni, umieszczano 2 sygnatury: z jednej strony skrótową nazwę producenta (np. FGGY), a z drugiej dwugłowego orła oznaczającego że broń została przyjęta na wyposażenie armii[76] .
Długi bagnet nożowy, wyraźnie wzorowany na bagnecie Werndl M1873. Głownia z długim szerokim zbroczem. Jelec z ramieniem zakrzywionym w charakterystyczny hak (zarówno w wersji żołnierskiej, jak i podoficerskiej) na którym wybijano oznaczenia jednostki. U szczytu jelca znajduje się śruba stabilizująca jego pierścień na lufie. Widoczne wypukłe nity w centralnej części jelca mocujące go do głowni. W głowicy umiejscowiony zatrzask ze spiralną sprężyną wewnętrzną. Drewniane okładziny rękojeści przymocowane były dwoma nitami. Pochwa metalowa, lakierowana na czarno. Bagnet mocowano po prawej stronie na karabinie M1885. W tym modelu hak jelca występował zarówno w wersji żołnierskiej jak i podoficerskiej (wyróżnikiem była jedynie atabka)[77].
Pierwszy nowoczesny, krótki bagnet nożowy w armii austro-węgierskiej. Głownia z szerokim zbroczem. U szczytu jelca znajduje się śruba stabilizująca jego pierścień na lufie. W głowicy umiejscowiony zatrzask ze spiralną sprężyną wewnętrzną. Oznaczenia jednostki wybijano na środkowej części jelca, a później w trakcie I wojny światowej na spodzie głowicy (jak w bagnetach M1895). Drewniane okładziny rękojeści przymocowane były dwoma nitami. Pochwa metalowa, lakierowana na czarno. Bagnet mocowano po lewej stronie na karabinie M1886[78].
Bagnet niemal identyczny jak jego poprzednik – M1886. Jedyna różnica polegała na zwężeniu pierścienia jelca o 1 mm (ze względu na zmniejszenie średnicy lufy w karabinach M1888). Pochwa metalowa, początkowo lakierowana na czarno, a pod koniec wojny na kolory maskujące: szary i khaki. Bagnet mocowano po lewej stronie na karabinach M1888 lub M1890[37]. Bagnety M1888 produkowane były również w Cesarstwie Niemieckim na zamówienie Bułgarii[79] .
Uproszczona wersja bagnetu M1888, pozbawiona śruby stabilizującej na jelcu. Głownia z wąskim[80] bądź szerokim[81] zbroczem. Bagnet mocowano po lewej stronie na karabinach M1888 lub M1890[82].
Bagnet produkowany z wykorzystaniem elementów bagnetów M1895 (a tym samym konstrukcyjnie do nich zbliżony), przystosowany do montażu na starszych modelach karabinów: M1888 i M1890. Głownia z szerokim zbroczem. Widoczne wypukłe nity w centralnej części jelca mocujące go do głowni. Bagnet różni się od M1895 dłuższą głowicą orasz szerszym o ok. 1,5 mm pierścieniem jelca. Jako że w produkcji wykorzystano głownie bagnetów M1895, po założeniu na karabin, krawędź tnąca zwrócona jest do wewnątrz, a więc w kierunku przeciwnym niż w starszych modelach. Ten wzór bagnetu produkowano wyłącznie w zakładach Fegyver- és Gépgyár (F.G.GY.) w Budapeszcie. Bagnet mocowano po lewej stronie na karabinach M1888 lub M1890[83].
Potocznie określane jako Ersatz. W czasie I wojny światowej, w wyniku coraz trudniejszych do nadrobienia strat w ekwipunku oraz problemów gospodarczych, dążono do jak największego uproszczenia konstrukcji bagnetów. Celem takiego działania było przyśpieszenie i zwiększenie produkcji, jak również skrajne zredukowanie kosztów i potrzebnych materiałów. Efektem było dość kuriozalne wprowadzenie bagnetów, mających najczęściej formę dwóch wyprofilowanych i zagiętych płaskowników, połączonych ze sobą nitami. Konstrukcja pozbawiona była rękojeści, a rolę zatrzasku spełniała połączona z płaskownikiem, sprężynująca blaszka. Mimo fatalnej jakości tej prymitywnej broni, udało się osiągnąć zamierzone cele, włączając do produkcji również małe manufaktury, nie posiadające specjalistycznego sprzętu[84][85].
Należy podkreślić ogromną różnorodność bagnetów zastępczych. Oprócz konstrukcji opartych na płaskownikach, w ramach broni zastępczej, wytwarzano również różnego rodzaju: bagnety tulejowe[86] [87], bagnety z rękojeściami metalowymi[v][89], z głowniami noży okopowych M1917[90], jak również adaptowano bagnety zdobyczne i przestarzałe modele wycofane z uzbrojenia[91] .
Potocznie określane jako: „Prywatne”, „Wyjściowe”, „Paradne”, „Oficerskie”[w]. Bagnety produkowane przez prywatnych przedsiębiorców, w celu sprzedaży na wolnym rynku, nie zamawiane przez wojsko. Jako przeznaczone dla prywatnych nabywców, zazwyczaj posiadały bardziej estetyczne wykonanie – niklowane elementy metalowe, czasem okładziny wykonane z egzotycznego drewna lub polerowanej kości. Były w mniejszym lub większym stopniu wzorowane na oryginalnych bagnetach regulaminowych, z tego względu nie zawsze możliwe było zamocowanie ich na karabinach (przypadki nie stosowania oryginalnych wymiarów, brak zatrzasku bądź jego atrapa). Chętnie kupowane przez żołnierzy, podoficerów i oficerów jako prywatna broń, pamiątka, bądź ozdobny dodatek do munduru w czasie przepustek. Użytkownicy często ozdabiali rękojeści poprzez mocowanie do nich emblematów pułkowych[92].
Oprócz możliwości zakupu tego typu broni, żołnierze często, indywidualnie modyfikowali w taki sposób broń służbową (niklowanie, zdobienie, wymiana okładzin itp.)[93], co było regulaminowo zabronione. Wykorzystywano w tym celu również bagnety zdobyczne[94].
Wersje żołnierskie(wymiary i waga podane w przybliżeniu[o])[95][96] [97] [80] [81] [98] .
Lokasi Pengunjung: 13.58.40.171