Endometriose is een chronische ziekte waarbij weefsel dat enigszins lijkt op endometrium (baarmoederslijmvlies, de bekleding van de baarmoeder) zich buiten de baarmoeder bevindt. Er zijn echter verschillen tussen endometrium en endometrioseweefsel. In sommige gevallen leidt dit tot ontstekingen. De exacte oorzaak van endometriose is tot op heden niet bekend.
Endometrioseweefsel bevat endometrieke klieren en stroma. De klieren scheiden stoffen af die de omliggende weefsels irriteren, waardoor het omliggende weefsel soms gaat bloeden. Het immuunsysteem reageert op de afgifte van deze stoffen door ontstekingseiwitten vrij te maken die naar de plaats van de ziekte gaan en zwelling en ontsteking veroorzaken. De ziekte zelf en de ontstekingsreactie op de ziekte kunnen de patiënt ernstige (bekken)pijn bezorgen. Na verloop van tijd kan littekenweefsel ontstaan en strengen/banden van littekenvorming, waarbij de bekkenorganen aan elkaar worden geplakt (verklevingen). Dit kan tot verminderde vruchtbaarheid leiden.[1]
Endometriose komt voornamelijk in de buikholte voor, maar kan zich ook op andere plaatsen in het lichaam bevinden. De meest voorkomende plekken zijn de eierstokken en het buikvlies van het kleine bekken. In zeldzame gevallen komt het voor buiten de buikholte, bijvoorbeeld in de borstkas (thorax-endometriose), dit kan een klaplong veroorzaken. Ook is endometriose bij patiënten aangetroffen op de longen, in de hersenen of in de neus.[2]
Er zijn vier soorten endometriose:[2]
Schattingen van het aantal personen met endometriose lopen uiteen, maar algemeen wordt aangenomen dat het voorkomt bij 7-10% van de vruchtbare vrouwen. Er is een hogere prevalentie bij vrouwen met vruchtbaarheidsproblemen: tot wel 20/25%. Het is daarmee een van de belangrijkste oorzaken van onvruchtbaarheid bij vrouwen.[3] Wereldwijd zouden naar schatting 176 miljoen[4] tot 200 miljoen[2] vrouwen in de vruchtbare leeftijd endometriose hebben. Aangezien endometriose niet beperkt is tot de vruchtbare leeftijd, zijn er ongeveer 860.000 vrouwen in Nederland met endometriose.[5] Ook zijn er enkele gevallen bekend van endometriose bij mannen.[6][7][8] Er werd verondersteld dat de aanwezigheid van endometriose bij mannen direct gerelateerd was aan oestrogeentherapie of de inzet van GnRH-agonisten bij bijvoorbeeld prostaatkanker, maar er is minimaal één geval bekend van een man bij wie endometriose is aangetroffen en bij wie geen sprake was van hormoontherapie. Dit wijst nog meer in de richting van Mulleriosis als oorzaak van endometriose (zie 'oorzaken').[9]
Hoe endometriose ontstaat is niet precies bekend, maar er is een aantal mogelijke mechanismen:
Het lijkt er bovendien op dat endometriose genetisch bepaald is; het komt in sommige families vaker voor.[14][15] In een grote IJslandse studie is aangetoond dat een zus met endometriose de kans op endometriose vervijfvoudigt, en een nicht met endometriose de kans 1,5 keer zo groot maakt.[16] DNA-analyse bij 132 vrouwen door onderzoekers van de Yale School of Medicine onder leiding van Dr. Hugh S. Taylor toont ook een genetische aanleg aan. Ze stellen dat een mutatie op het KRAS-gen (het gen dat de groei van cellen reguleert) een verhoogd risico betekent bij het ontstaan van de aandoening. De mutatie zou voorkomen bij 31% van de vrouwen met de aandoening en slechts bij 5,8% van de vrouwen zonder endometriose.[17]
Endometriose kan geheel asymptomatisch zijn, de meest voorkomende symptomen zijn:
Naast deze symptomen kunnen er nog andere klachten zijn, deze zijn bijna altijd cyclusgerelateerd maar kunnen na verloop van tijd constant aanwezig zijn.
Endometrioseweefsel lijkt een beetje op endometrium (baarmoederslijmvlies), maar er zijn meer verschillen dan overeenkomsten. Er zijn veel wetenschappelijke studies gedaan waarbij één of meerdere eigenschappen zijn vergeleken, en van 38 eigenschappen is een verschil tussen de weefsels aangetoond. Van 8 eigenschappen is overeenkomst tussen de weefsels aangetoond. Dr. David Redwine heeft bijna 50 studies in kaart gebracht die de verschillen en overeenkomsten hebben onderzocht.[bron?]
De behandeling bestaat uit medicijnen, een of meer operaties, of een combinatie van beide.
Bij het speculumonderzoek is soms een blauwig plekje in de vaginaplooi tussen de baarmoederhals en de endeldarm zichtbaar. Bij het vaginaal toucher kan de arts voelen dat de eierstokken gezwollen zijn als er endometriomen in zitten, of pijn bij het opdrukken van de baarmoeder. Endometriomen zijn bij echografie op het beeldscherm zichtbaar als ronde grijze structuren. Om definitief de diagnose 'endometriose' te kunnen stellen is een laparoscopie (kijkoperatie) nodig. In het bloed kan de tumormarker Ca-125 verhoogd zijn, terwijl er geen tumor aanwezig is. Er is echter weinig meerwaarde van het testen van CA-125 voor de diagnostiek van endometriose.[27]
Op dit moment zijn alle beschikbare geneesmiddelen symptoombestrijding; ze laten endometrioseweefsel niet verdwijnen.[28][29][30][31][32]
De GnRH-agonisten (bijvoorbeeld Lucrin en Zoladex) geven vaak ernstige en soms permanente bijwerkingen door de menopauzale hormoonniveaus. Daardoor mogen zij maximaal 6 maanden worden toegediend.[35] In praktijk krijgen sommige patiënten deze middelen (veel) langer toegediend, wat tot nog meer schade leidt. Bijwerkingen zijn (óók bij gebruik korter dan 6 maanden) onder andere opvliegers, verlies van botdichtheid, verslechterde eierstokfunctie ná het stoppen met het middel, geheugenproblemen en slapeloosheid. Toediening van 'add-back' oestrogeen en/of progestageen tijdens het gebruik van een GnRH-agonist voorkomen niet bij iedereen de (soms permanente) bijwerkingen.[36][37]
Een nieuwe categorie medicijnen is die van de GnRH-antagonisten. De eerste daarvan, elagolix (merknaam Orilissa) is in 2018 door de Food and Drug Administration (FDA) toegelaten op de Amerikaanse markt.[38] Een variant hierop is relugolix, waarvoor nu trials lopen.[39] Ook deze middelen hebben als doel om symptomen te onderdrukken. Elagolix doet dit niet beter dan GnRH-agonisten en ook niet beter dan hormonale anticonceptie.[40] De bijwerkingen zijn vergelijkbaar met die van de GnRH-agonisten: opvliegers, botontkalking, misselijkheid. De middelen zorgen voor het stoppen van de menstruatie, waardoor cyclusgebonden pijn afnam bij proefpersonen. Het effect op chronische pijnklachten was beperkt.[41] Het is onduidelijk wat de langetermijneffecten van deze middelen zijn. Naast de botontkalking met langetermijngevolgen, lijkt ook het risico op hart- en vaatziekten te verhogen.[40]
Via een laparoscopie of laparotomie kan endometrioseweefsel worden verwijderd. Laparotomie heeft hierbij niet de voorkeur, vanwege verhoogd infectierisico en daarnaast langere hersteltijd dan bij een laparoscopie.[42] Hierbij kunnen verschillende technieken worden gebruikt waaronder ablatie, cauterisatie/diathermie, coagulatie, fulguratie, laser-evaporisatie en excisie van endometrioseweefsel. Bij vrijwel alle technieken (behalve excisie) gaat het om methoden waarbij er weefsel wordt verbrand/verdampt; dit maakt het onmogelijk samples uit te nemen voor pathologisch onderzoek. Ook is het bij gebrek aan uitgenomen weefsel onmogelijk om te achterhalen of de hele laesie is verwijderd.[27]
Daarnaast is ablatie (alle technieken waarbij er weefsel wordt verbrand/verdampt) in het overgrote deel van de gevallen geen permanente oplossing; na 7 jaar heeft bijna 60% van de patiënten een tweede operatie nodig.[43] Ook is er een beter alternatief: excisie van endometrioselaesies is veel succesvoller (al is het succes erg afhankelijk van de ervaring en expertise van de chirurg). In een studie had bijna 80% van de patiënten bij wie ablatie was uitgevoerd (weer) pijnklachten twee jaar na de operatie, terwijl dit bij de excisie-patiënten zo'n 30% was.[44] Een systematische meta-analyse uit 2017 toont aan dat er een jaar na operatie minder symptomen zijn bij de excisie-groep ten opzichte van de ablatie-groep.[45]
Endometriose-cysten verdwijnen niet door medicatie, dus zullen in de regel operatief worden verwijderd. Adhesies (verklevingen) die ontstaan door endometriose, kunnen worden losgemaakt. In sommige gevallen wordt er een gedeelte van de darmen verwijderd. In zeer uitzonderlijke gevallen vindt een (gedeeltelijke) cystectomie (verwijdering van de blaas) plaats.
In zeldzame gevallen worden de eierstokken verwijderd (ovariëctomie) en/of de baarmoeder (hysterectomie). Dit verhelpt de endometriose niet; endometrioseweefsel komt buiten die organen voor en blijft gewoon zitten,[46] en ook menopauze (veroorzaakt door het verwijderen van de eierstokken) leidt niet altijd tot het stoppen van symptomen.[47][48] Een baarmoeder- of eierstokverwijdering kan wel helpen bij andere aandoeningen/klachten, zoals overmatig menstrueel bloedverlies, pijnklachten door adenomyose of malformaties van de baarmoeder. Verwijdering van deze organen moet goed worden afgewogen, omdat er ook grote gevolgen kunnen zijn voor de algehele gezondheid; onder andere vervroegde menopauze, ook bij alleen een baarmoederverwijdering (gemiddeld twee jaar eerder[49]) en een verhoogd risico op hart- en vaatziekten.[50] Het verwijderen van eierstokken wordt bij goedaardige aandoeningen dan ook afgeraden.[51]
Een aangepast dieet, waarbij zoveel mogelijk dierlijke eiwitten (vlees, vis, zuivel), alcohol, tarwe- en sojaproducten, cafeïne, suiker- en andere zoetstoffen (ook aspartaam, sacharose, en dergelijke), chocolade en gefrituurd voedsel vermeden wordt. De nadruk bij een endometriose-dieet ligt op gedroogde en verse vruchten en groenten (en dan vooral peulvruchten en zeewieren) en suikervrije dranken (zoals kruidenthee en verse vruchtensappen).[52] Een aangepast dieet kan mogelijk symptomen verminderen, maar helpt lang niet altijd.[53]
Lokasi Pengunjung: 3.142.197.175