Turduloak

Mota	etnia
Hizkuntza	turduliera
Honen parte	Jaéngo probintzia eta Kordobako probintzia
Geografia
Estatua	Espainia
Hedapen mapa

Turduloak (latinez: turduli ; antzinako grezieraz: Τούρδουλοι (Turdouloi) erromatarren aurreko herri bat izan ziren, Guadiana ibaiaren eta Guadalquivir ibaiaren haranen artean kokatua, La Serenatik Granadako Genil ibarreraino iristen zena, gutxi gorabehera Oretania eta Turdetaniaren artean. Ibolcako oppidum zaharra zuten hiriburu (batzuetan Ipolka izenaz transkribatua), erromatarren garaian Obulco izenaz ezagutzen zena, eta gaur egungo Jaén eta Cordoba probintzien artean dagoen Porcuna hiriarekin bat datorrena.

Bere hizkuntza, ustez, tartesiar jatorrikoa zen. Hegoaldera eta mendebaldera Turdetaniarekin muga zuten, iparraldera karpetaniarrekin, mendebaldera konioekin eta ekialdera oretaniarrekin. Hegoaldean Penibetar mendikatea du berezko muga, eta mendebaldean, berriz, gaur egungo Fuentes de Andalucían dago, antzinako Obvlcula zena (latinez 'Obulco txikia' esan nahi duena).

Ez dira nahastu behar gaur egungo Portugal erdialdeko kostan zegoen beste herri-multzo batekin, lusitaniarren kultura-eremukoka zirenak, "turdulo zaharrak" (turduli veteres) edo "turdulo oppidanoak" (turduli oppidani) izena zutenak. Estrabonek eta Plinio Zaharrak kontatzen dute turdulo batzuek iparralderantz egindako inbasioen emaitza zirela. Inbasio edo emigrazio hori, konioekin eta beste celtici (zeltiko) batzuekin batera egin zuten, eta Duero ibiaren hegoaldean finkatu iziren, lusitaniarrekin.

Tuduluen idazkera tartesiarren hizkuntzaren eta idazkeraren bilakaera historikoa zen. Truduluen hilarrietako idazkera hego-ekialdeko iberiarraren idazkerarekiko oso antzekoa da, bai zeinuen formagatik, bai zeinuek adierazten duten balioagatik.

Idazkera paleohispanikoen jatorriari buruz ez dago adostasunik: ikertzaile batzuentzat beren jatorria zuzena da eta feniziar alfabetoari lotuta dago soilik; beste batzuentzat, aldiz, greziar alfabetoak ere eragina izan zuen sorreran.

Alfabeto greko-iberiarra izan ezik, gainerako eskritura paleohispanikoek ezaugarri tipologiko bereizgarri bat partekatzen dute: balio silabikoa duten zeinuak dituzte herskariek, eta balio alfabetikoa duten zeinuak gainerako kontsonante eta bokaleek. Idazketa-sistemen sailkapenaren ikuspegitik, ez dira alfabetoak edo silabarioak, baizik eta idazkera mistoak, normalean erdi-silabario gisa identifikatzen direnak.

Idazkera tartesikoaren berezitasuna zeinu silabikoen erredundantzia bokaliko sistematikoa da, eta fenomeno hori beste idazkera paleohispanikoetan hondarra da. Ikertzaile batzuek idazkera hori erdi-silabario erredundantetzat jotzen dute; beste batzuek, berriz, alfabeto erredundantetzat. Ulrich Schmollek aurkitu zuen zeinu silabikoen erredundantzia bokalikoaren fenomenoa, eta idazkera horren zeinu gehienak silabiko, bokaliko eta kontsonantikoetan sailkatzeko aukera ematen du. Hala eta guztiz ere, oraindik ezin da deszifratzea itxitzat eman, ez baitago adostasunik proposamen zehatzak egin dituzten ikertzaileen artean.

• García-Bellido, M. P. (1995) «élticos y túrdulos en la Beturia según sus documentos monetales», in Celtas y túrdulos: la Beturia, Cuadernos emeritenses, 9, Mérida. 255-292.
• ZZAA (1995) “Celtas y túrdulos: la Beturia”, Meridako Erromatar Artearen Museo Nazionala, Mérida.

• Paniego Díaz, Pablo (2014ko irailaren 1a) “Los túrdulos del occidente peninsular”, Revista Historia Autónoma, 5 (2014), 27-41. or. e-ISSN:2254-8726 DOI: 10.15366/rha2014.5.002

• De Ibolca a Porcuna, La Historia. 2010 Sociedad ARQVIPO