PROFILPELAJAR.COM

Anansi

Anansi
Anansi illyustratsiyasi
Pamela Colman Smith tomonidan chizilgan Anansi illyustratsiyasi, 1899-yil
Boshqa nomlari Ananse, Kwaku Anansi, Anancy, Kompa Nanzi, Ba Anansi
Yashash joy(lar)i Gana, Karib havzasi
Artifacts Bilim, hikoyalar va donolikning oʻrgimchak totemi
Ramz(lar)i Oʻrgimchak
Etnik guruh Akan xalqi, Afro-amerikaliklar, Afro-kariblar
Consort Okonore Yaa
Avlodi Ntikuma, Tikelenkelen, Nankonhwea, Afudohwedohwe, Anansewa

Anansi (yoki Ananse) — Akan dini va folklorida hikoyalar, donolik, bilim, oʻtkir zehn, shoʻxlik va hiylakorlik bilan bogʻliq boʻlgan qahramon[1]. Soʻzma-soʻz tarjima qilinganda „oʻrgimchak“ maʼnosini anglatadi. Anansi oʻzi mansub boʻlgan madaniyatni aks ettiruvchi personajdir. Akan xalqi hozirgi Gana hududining janubiy qismida yashovchi, ijtimoiy tartibga tayanadigan xalq boʻlib, bu ularning folklorida ham oʻz aksini topgan. Koʻp jihatdan Anansi ziddiyatli personaj boʻlib, uning xatti-harakatlari ijtimoiy tartibga qarshi chiqadi, ammo isyonkorlik va shubhani eʼtiqodga singdirish orqali uning folklorik mavjudligi ushbu tartibni yanada mustahkamlaydi[2][3].

Hiylagar (trikster) rolida u Gʻarbiy Afrika, afro-amerikalik va Karib havzasi folklorining eng muhim qahramonlaridan biri hisoblanadi. Oʻrgimchak haqidagi ushbu rivoyatlar Amerika qitʼasiga Atlantika qul savdosi orqali yoyilgan[4]. Anansi oʻzining ayyorligi, ijodkorligi va oʻtkir zakovati orqali oʻzidan ancha kuchliroq boʻlgan raqiblarini mot qilish qobiliyati bilan mashhur[5]. Garchi hiylagar personaj boʻlsa-da, u hikoyalarda koʻpincha markaziy oʻrinni egallaydi hamda ham protagonist, ham antagonist sifatida namoyon boʻladi.

Kelib chiqishi

Oʻrgimchak haqidagi ertaklar Gʻarbiy Afrika boʻylab keng tarqalgan boʻlsa-da[4], Ganadagi Anansi hikoyalari ushbu turkumning asosi hisoblanadi, chunki uning ismi akan tilidagi „oʻrgimchak“ soʻzidan olingan[2]. Keyinchalik bu hikoyalar Vest-Indiya, Surinam, Syerra-Leone (bu yerga Yamayka marunlari tomonidan olib kirilgan) va Niderlandiya Antil orollari (jumladan, Kyurasao, Aruba va Bonayre) hududlariga yoyildi.

Anansi turli xil nomlar bilan tasvirlanadi: „Ananse“, „Kwaku Anansi“, „Anancy“ va uning Yangi Dunyodagi versiyalari — „Ba Anansi“[6]:102–123, „Kompa Nanzi“, „Nancy“, „Aunt Nancy“ va „Sis' Nancy“. Hikoyalarda har doim erkak sifatida tasvirlansa-da, baʼzi nomlari ayol ismlarini eslatadi[7].

U koʻpincha antropomorfik oʻrgimchak (inson yuzli) yoki sakkiz oyoqli inson qiyofasida gavdalanadi. Hikoyalarda uning oilasi ham tilga olinadi: rafiqasi Okonore Yaa (ayrim hududlarda Aso yoki Shi Maria); toʻngʻich oʻgʻli Ntikuma, katta boshli oʻgʻli Tikelenkelen, oriq oyoqli Nankonhwea va qorni katta Afudohwedohwe[8]. Shuningdek, Efua Sutherland asarlarida uning goʻzal qizi Anansewa ham uchraydi[9].

Ijtimoiy ahamiyati

Ogʻzaki anʼanalar

Anansi hikoyalari mutlaqo ogʻzaki anʼananing bir qismi boʻlgan va uning oʻzi nutq mahorati hamda donolik timsoli sifatida koʻrilgan. „Oʻrgimchakning donoligi butun dunyo donoligidan koʻra buyukroqdir“ degan naql mavjud[10]. Ashanti ogʻzaki madaniyatida bu hikoyalar shunchalik muhim oʻrin tutganki, barcha turdagi masallar „anansesem“ (oʻrgimchak hikoyalari) deb atala boshlangan. Bu borada Robert Sutherland Rattray va Peggy Appiah kabi olimlar koʻplab tadqiqotlar olib borishgan.

Qarshilik ramzi

Anansi koʻpincha qullarning qarshilik koʻrsatish va omon qolish ramzi sifatida ulugʻlangan. Buning sababi, Anansi oʻzining ayyorligi yordamida oʻzidan ancha kuchliroq boʻlgan zolimlarni magʻlub eta olgan. Bu xatti-harakatlar modeli plantatsiya tizimi sharoitida afrikalik qullar uchun oʻziga xos omon qolish strategiyasi boʻlib xizmat qilgan. Tarixchi Lawrence W. Levine oʻzining „Black Culture and Consciousness“ asarida taʼkidlashicha, asirlikdagi afrikaliklar bu hikoyalar orqali oʻzlarining oʻtmishi bilan aloqani saqlab qolishgan va oʻzliklarini asrab qolishgan.

Ommabop Anansi hikoyalari

Adabiyotda Anansi bilan bogʻliq juda koʻp hikoyalar toʻplangan boʻlib[11], ulardan biri Anansi qanday qilib dunyodagi barcha hikoyalarning egasiga aylangani haqidadir[12]. Gail E. Haley tomonidan yozilgan va Caldecott medaliga loyiq koʻrilgan „A Story a Story“ asari ushbu anʼanani bolalar adabiyotida davom ettirgan[13].

Anansi festivali

Anansi festivali Karib havzasidan kelib chiqqan bolalarni oʻz ajdodlari anʼanalari, qoʻshiqlari va raqslari bilan bogʻlash maqsadida tashkil etilgan. Birinchi festival 2007-yil 30-iyunda Florida shtatining Pembroke Pines shahrida boʻlib oʻtgan[14]. Hozirda ushbu festivallar Neyrobi (Keniya) va Akkra (Gana) kabi shaharlarda ham oʻtkaziladi.

Manbalar

  1. ↑ Adeyemi, Kofi „Kwaku Anansi and the Pot of Wisdom – A Tale of Trickery, Wisdom, and Humility“ (en-US). Cultures of West Africa (2025-yil 15-aprel). Qaraldi: 2025-yil 26-avgust.
  2. ↑ 2,0 2,1 Haase, Donald. The Greenwood Encyclopedia of Folktales and Fairy Tales. Greenwood Publishing Group, 2008 — 31-bet. ISBN 978-0-313-33441-2. 
  3. ↑ „Spider popular in Caribbean folklore takes center stage“. Sun Sentinel (2012-yil 8-iyun). Qaraldi: 2022-yil 14-noyabr.
  4. ↑ 4,0 4,1 Lee, F H. Folk Tales of All Nations. New York: Tudor publ. Co, 1930. Print, p. 15
  5. ↑ Eriksen, Thomas Hylland (December 2013). "The Anansi position". Anthropology Today 29 (6): 14–17. doi:10.1111/1467-8322.12072. ISSN 0268-540X.  (Respond to this article at (Wayback Machine saytida 14 August 2017 sanasida arxivlangan))
  6. ↑ Herskovits, Melville J; Herskovits, Frances. Rebel Destiny Among the Bush Negroes of Dutch Guiana. New York, London: Whittlesey House, McGraw-Hill Book Company, 1934. 
  7. ↑ Courlander, Harold. A Treasury of African Folklore. New York: Marlowe & Company, 1996 — 136-bet. ISBN 1-56924-816-8. 
  8. ↑ „Ananse – Ghana's Amazing Spider-Man“. Yen Ghana (2016-yil 13-yanvar).
  9. ↑ Sutherland, Efua. The Marriage of Anansewa; Edufa: Two Plays. Longman Publishing, 1990. 
  10. ↑ Barker, William Henry; Sinclair, Cecilia. West African folk-tales, University of California Libraries, London, G. G. Harrap & company, 1917. 
  11. ↑ Courlander, Harold. The Hat-Shaking Dance and Other Tales from the Gold Coast. Harcourt, 1957. ISBN 978-0-15-233615-8. 
  12. ↑ Yankah, Kwesi. The Akan Trickster Cycle: Myth or Folktale?. Trinidad: University of the West Indies, 1983. Qaraldi: 2019-yil 17-mart (2008-yil 10-dekabrda asl nusxadan arxivlangan). 
  13. ↑ Haley, Gail E.. A Story a Story. Topeka Bindery, 1999. ISBN 0-88103-606-4. 
  14. ↑ „The Anancy Festival“ (en-US). Qaraldi: 2022-yil 14-noyabr.

Content Disclaimer

Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.

  1. The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
  2. There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
  3. It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
  4. Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
  5. Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.