Albireo

β¹ Cygni
Składniki rozdzielone przez niewielki teleskop
Dane obserwacyjne (J2000)
Gwiazdozbiór	Łabędź
Rektascensja	19h 30m 43,281s[1]
Deklinacja	+27° 57′ 34,85″[1]
Paralaksa (π)	0,00751 ± 0,00033″[1]
Odległość	433 ± 19 ly 132,9 ± 5,8[2] pc
Wielkość obserwowana	3,05m[2]
Ruch własny (RA)	−7,17 ± 0,25 mas/rok[1]
Ruch własny (DEC)	−6,15 ± 0,33 mas/rok[1]
Prędkość radialna	−24,07 ± 0,12 km/s[1]
Charakterystyka fizyczna
Rodzaj gwiazdy	Aa: jasny olbrzym Ac: gwiazda ciągu głównego
Typ widmowy	Aa: K3 II Ac: B9,5 V[1]
Masa	Aa: 5 M☉ Ac: 3,2[3] M☉
Promień	Aa: 50[3] R☉
Metaliczność [Fe/H]	−0,08[2]
Wielkość absolutna	−2,57m[2]
Jasność	Aa: 950 L☉ Ac: 100 L☉[3]
Temperatura	Aa: 4400 K Ac: 11 000[3]
Charakterystyka orbitalna
Krąży wokół	Centrum Galaktyki
Półoś wielka	6833[2] pc
Mimośród	0,0741[2]
Alternatywne oznaczenia
Oznaczenie Flamsteeda: 6 Cyg 2MASS: J19304330+2757347 Bonner Durchmusterung: BD+27 3410 Fundamentalny katalog gwiazd: FK5 732 Boss General Catalogue: GC 26953 Katalog Henry’ego Drapera: HD 183912 Katalog Hipparcosa: HIP 95947 Katalog jasnych gwiazd: HR 7417 SAO Star Catalog: SAO 87301 NSV 12105, WDS 19307+2758A
Położenie gwiazdy w gwiazdozbiorze Łabędzia
Multimedia w Wikimedia Commons

Beta Cygni B

β² Cyg
Dane obserwacyjne (J2000)
Gwiazdozbiór	Łabędź
Rektascensja	19h 30m 45,396s[4]
Deklinacja	+27° 57′ 54,97″[4]
Paralaksa (π)	0,00838 ± 0,00017″[4]
Odległość	389,3 ± 8,0 ly 119,4 ± 2,5 pc
Wielkość obserwowana	5,12m[5]
Ruch własny (RA)	−0,953 ± 0,028 mas/rok[4]
Ruch własny (DEC)	−1,624 ± 0,040 mas/rok[4]
Prędkość radialna	−18,8 ± 2,2 km/s[4]
Charakterystyka fizyczna
Rodzaj gwiazdy	gwiazda ciągu głównego
Typ widmowy	B8 Ve[4]
Masa	3,3[3] M☉
Wielkość absolutna	−0,32m[4]
Jasność	190 L☉[3]
Okres obrotu	<0,6[3] d
Prędkość obrotu	≥250 km/s[3]
Temperatura	12 100 K[3]
Charakterystyka orbitalna
Krąży wokół	Centrum Galaktyki
Półoś wielka	7135[5] pc
Mimośród	0,0327[5]
Alternatywne oznaczenia
Oznaczenie Flamsteeda: 6 Cyg B 2MASS: J19304540+2757549 Bonner Durchmusterung: BD+27 3411 Katalog Henry’ego Drapera: HD 183914 Katalog Hipparcosa: HIP 95951 Katalog jasnych gwiazd: HR 7418 SAO Star Catalog: SAO 87302 WDS 19307+2758B

Albireo (Beta Cygni, β Cyg) – gwiazda podwójna w gwiazdozbiorze Łabędzia.

Nazwa własna gwiazdy, Albireo, nie jest pochodzenia arabskiego i powstała na skutek szeregu omyłek tłumaczy^[3][6][7][8]. Klaudiusz Ptolemeusz w dziele Almagest zapisał nazwę gwiazdozbioru jako stgr. Ὄρνις ornis („ptak”), którą to nazwę Arabowie przepisali na swój alfabet jako urnis. W średniowieczu łaciński tłumacz Almagestu nie rozpoznał greckiego słowa i przełożył arabski zapis na alfabet łaciński, co w różnych rękopisach Almagestu przybrało formy eurisim, eirisun, eirism i tym podobne. W 1515 roku jeden z tłumaczy zapisał komentarz, w którym próbował wywieść pochodzenie tego słowa od nazwy pewnego zioła (eirisim... ab ireo). Ostatnie dwa słowa zostały zapisane linijkę niżej, gdzie zaczyna się opis gwiazd konstelacji, a pierwszą opisaną gwiazdą jest Beta Cygni. Fraza została uznana za zdeformowaną przez tłumaczy nazwę gwiazdy i „poprawiona” tak, by przypominała arabskie słowo. W ten sposób we wczesnej nowożytności powstała nazwa Albireo^[6][7][8]. Międzynarodowa Unia Astronomiczna w 2016 roku formalnie zatwierdziła tę nazwę dla określenia tej gwiazdy (ściślej: najjaśniejszego składnika Beta Cygni Aa)^[8].

Arabowie w rzeczywistości określali tę gwiazdę nazwą nawiązującą do jej położenia w gwiazdozbiorze, ‏منقار الدجاجة‎ minḣār al-dajājah, co oznacza „dziób kury” (gdyż widzieli tego ptaka w miejscu współczesnego Łabędzia)^[7].

Jest to piąta co do jasności gwiazda w gwiazdozbiorze^[3], wskazuje w nim „dziób” Łabędzia^[6][7]. Należy do najatrakcyjniejszych dla amatorów astronomii gwiazd nieba, gdyż wystarczy mały teleskop optyczny, aby rozdzielić jej dwa bardzo różniące się barwą składniki^[3]. Są one opisywane jako „topazowo żółty” (jaśniejszy) i „szafirowo niebieski” (słabszy)^[3][7]. Na niebie dzieli je 34,6 sekundy kątowej (pomiar z 2017 roku)^[9].

Pomiary odległości do gwiazd Beta Cygni A i B dają dość rozbieżne odległości^[3]. Jaśniejsza Beta Cygni A jest, według pomiarów sondy Hipparcos, odległa o około 430 lat świetlnych od Słońca (z niepewnością 4,4%)^[2], natomiast składnik Beta Cygni B, dla którego są dostępne nowsze pomiary sondy Gaia, jest oddalony o ok. 390 lat świetlnych (z niepewnością 2,1%)^[4]. Jest wątpliwe, czy są one związane grawitacyjnie^[3][10]; gdyby były, to musiałyby obiegać wspólny środek masy w czasie co najmniej 75 tysięcy lat^[3].

Gwiazdom Beta Cygni A i B towarzyszy na niebie wiele słabszych sąsiadek^[9][10].

Jaśniejszy składnik Beta Cygni A ma obserwowaną wielkość gwiazdową 3,05^m, a jego wielkość absolutna to −2,57^m. Jest to jasny olbrzym, należący do typu widmowego K3^[1] lub K2^[2]. Jego temperatura to około 4400 K, świeci on 950 razy jaśniej niż Słońce^[3] Masa tej gwiazdy to około 5 mas Słońca, a promień jest około 50 razy większy niż promień Słońca^[3].

Gwiazda ma co najmniej jedną bliską towarzyszkę^[10], gwiazdę ciągu głównego reprezentującą typ widmowy B9^[3] lub B9,5^[1]. Składnik opisany jako Beta Cygni Ac^[9] ma wielkość 5,5^m, temperaturę 11 000 K, jasność 100 razy większą od Słońca i jest od niego 3,2 raza masywniejszy. Te dwie gwiazdy obiegają wspólny środek masy po mocno wydłużonej orbicie w ciągu prawie 100 lat, w średniej odległości ok. 40 au^[3].

Błękitny składnik Beta Cygni B ma wielkość gwiazdową 5,1^m i jest gwiazdą ciągu głównego należącą do typu widmowego B8^[4]. Jej temperatura to ok. 12 100 K, jest ona 190 razy jaśniejsza od Słońca. Masa tej gwiazdy to 3,3 masy Słońca. Gwiazda ta bardzo szybko obraca się wokół osi, w ciągu 0,6 doby wykonując pełny obrót. Z obrotem wiąże się istnienie wokół niej dysku gazowego, z którego pochodzą linie emisyjne widoczne w widmie tej gwiazdy^[3]. Obserwacje z użyciem optyki adaptatywnej ujawniły bliską towarzyszkę tej gwiazdy. Przy założeniu że jest ona gwiazdą ciągu głównego, jest to żółty karzeł należący do typu G2–G5^[10].

• lista gwiazd w gwiazdozbiorze Łabędzia
• lista najjaśniejszych gwiazd w poszczególnych gwiazdozbiorach
• najjaśniejsze gwiazdy

• Albireo w serwisie APOD: Astronomiczne zdjęcie dnia