Ophrys fusca

Ophrys fusca
	Irudi gehiago
Sailkapen zientifikoa
Erreinua	Plantae
Ordena	Asparagales
Familia	Orchidaceae
Leinua	Orchideae
Generoa	Ophrys
Espeziea	Ophrys fusca; Link, 1799

Ophrys fusca orkidea espezie bat da, Mediterraneoaren inguruan jaiotakoa, baina Euskal Herriko hainbat lekutan ikus daitekeena, adibidez Zumaiako flyschean dauden dunetan.

Ophrys fusca Orchidaceae familiako Orchidinae azpi-tribuko monopoidala eta lurreko orkidea bat da. Orkidea beltz deritzona da: orkidea oso aldakorra, itxuran aldaketa txikiak izan ditzakeena, azpiespezie gisa sailkatzen direnak.

Etimologia

Ikusi: Ophrys, Etimología

Izen arruntak

Catalanez:: mosques negres
Gaztelaniaz:: orquídea abejera oscura, abejera oscura, abejita, avispilla, monjas, monjitas, mosca fusca^[1]

Habitata

Lurreko ohiturak dituen espezie monopoidal horiek Mediterraneoan zehar banatzen dira. Belardietan, olibondoetan, garrigetan eta basoetan. 4 dm-ko altuera hartzen dute.

Deskribapena

Udan orkidea hauek lo egoten dira lurpeko erraboil tuberkulu bat bezala, janari erreserba bat bezala balio duena. Uda amaieran eta udazkenean hosto-erroseta bat garatzen du. Tuberkulu berri bat ere garatzen hasten da eta hurrengo udaberrira arte hazten da, tuberkulu zaharra poliki poliki hil egiten da. Hurrengo udaberrian lore-zurtoina garatzen hasten da, eta loraldian zehar hostoak zimeltzen hasten dira.

Ophrys orkidea gehienak simbionte onddo baten menpe daude, hau dela eta, bi hosto txiki alternoak bakarrik garatzen dituzte. Ezin dira transplantatu sinbiosi hori dela eta. Oinarriko hosto txikiek erroseta bat osatzen dute, lurraren arrasean itsatsita. Identaziorik gabeko lantzeolatu biribilduak dira, eta kolore berde urdinxka dute. Udazkenean garatzen dira eta neguko izozteetan bizirik iraun dezakete.

Ophrys fusca lurreko orkidea bat da, lurrazpiko tuberkulu globularra duena, eta txikia, bertatik ateratzen da lore-zurtoin tentea, bakuna eta adarrik gabea, 40 cm ingurukoa. Loreek labelo handi bat dute. Labeloa iletsua da eta kolore marroi iluna du erdiko erditik kanpoaldeko zatira; barrualderago dagoen erdiak gris glabro kolorea du, eta barrurago dagoen junturak tonu horiak eta zuriak. Labeloak hiru lobulu ditu, alboak aurrerantz jiratuta, ile fin eta zetadunekin. Lobulu nagusia biribildu sabeldun hanpatua ile zurixkak dituen oinarriarekin.

Aldaera honek tamaina eta trinkotasun bereko sepaloak ditu, 7 mm inguruko luzera eta berde bizi kolorekoak. Petalo barnekoenak sepaloak baino txikiagoak dira, baina berde kolore berekoak, eta kontraste handia egiten dute labeloaren tonu ilunekin. Bi eta hamar lore bitartean hazten dira lore-zurtoinean, oinarriko hostoekin. Loreak paregabeak dira, ez bakarrik beren ezohiko edertasun, kolore-gradazio eta ezohiko formengatik, baita intsektuak erakartzen dituzten asmamenagatik ere. Bere labeloak erle baten sabelaldea imitatzen du kasu honetan.

Sugestio bisual horrek barne-barneko erakargarri gisa balio du. Polinizazio mimiko hori areagotu egiten da, intsektu emeak araldian jariatzen duen usaina sortzen baitu. Feromona horiek intsektua ikertzera hurbiltzen dute. Aldi jakin batean bakarrik gertatzen da hori, hau da, arrak araldian daudenean eta emeak oraindik kopulatu gabe daudenean. Intsektua hain dago asaldatuta, lorearekin kopulatzen hasten da. Honi “pseudokopulazioa” deitzen zaio, sendotasuna, leuntasuna eta labeloaren ile belusatuak dira intsektua lorean sartzeko pizgarririk handienak. Polinia intsektuaren buruan edo sabelaldean itsasten da. Beste lore bat bisitatzen duenean, poliniak estigma jotsen du. Poliniaren harizpiak, garraiatzean, lekuz aldatzen dira, polen-ale zereoek estigma jo ahal izateko moduan, horixe baita ugalketaren fintasuna. Harizpiek posizio berria hartzen ez badute, baliteke poliniak orkidea berria ez ernaltzea.

Orkidea bakoitzak bere intsektu polinizatzailea du, eta espezie polinizatzaile horren mende dago erabat, bizirik irauteko. Are gehiago, litekeena da engainatuta dauden arrek ez itzultzea edota espezie bereko landareak baztertzea. Horregatik guztiagatik, Ophrys populazioaren %10 inguru baino ez da polinizatzen. Hori nahikoa da Ophrys populazioa babesteko, kontuan hartzen bada ernaldutako lore bakoitzak 12.000 hazi txiki sortzen dituela.

Ophrys fusca azpiespezieak

Ophrys fusca : orkidea erle beltza (Medit.)
- Ophrys fusca ssp. blitopertha (Egeoko irletatik Turkia hego-mendebaldera)
- Ophrys fusca ssp. cinereophila (Greziako hegotik Siria iparraldera).
- Ophrys fusca ssp. funerea
- Ophrys fusca ssp. fusca (Medit.)
- Ophrys fusca ssp. minima (Frantzia)
- Ophrys fusca ssp. obaesa (Sizilia)
- Ophrys fusca ssp. vasconica (Europako hego-mendebaldea)

Hibrido naturalak

Ophrys × battandieri (O. fusca × O. lutea) (Afrikako ipar-mendebaldea)
Ophrys × borakisiana (O. fusca × O. mammosa) (Egeoko ekialdeko uharteak)
Ophrys × braunblanquetiana (O. fusca × O. incubacea) (Korsika, Italia)
Ophrys × eliasii (O. fusca × O. vernixia ssp. ciliata) (Europako hegoaldea)
- Ophrys × eliasii nothosubsp. conimbricensis (O. fusca × O. vernixia) (Portugal)
- Ophrys × eliasii nothosubsp. eliasii (Europako hegoaldea).
Ophrys × ferruginea (O. fusca × O. holoserica) (Italia)
Ophrys × gauthieri (O. fusca ssp. fusca × O. lutea ssp. lutea) (Frantzia)
Ophrys × leguerrierae (O. lutea ssp. ? × O. araneola) (Frantzia)
Ophrys × pseudofusca (O. fusca × O. sphegodes) (Europako hegoaldea)
Ophrys × sancti-leonardi (O. fusca × O. tenthredinifera) (Italia)
Ophrys × spuria (O. bertolonii × O. fusca) (Europako hegoaldea)
Ophrys × varvarae (O. cretica × O. fusca) (Kreta)

Sinonimoak

Arachnitis fusca (Link) Tod.
Ophrys arnoldii P.Delforge
Ophrys atlantica subsp. dyris (Maire) G.Keller in G. Keller, Schltr. & Soó
Ophrys attaviria auct.
Ophrys bilunulata Risso
Ophrys dianica M.R.Lowe, Piera, M.B.Crespo& J.E.Arnold
Ophrys dyris f. kelleri Maire
Ophrys dyris Maire
Ophrys fleischmannii auct.
Ophrys funerea auct.
Ophrys fusca subsp. bilunulata (Risso) Aldasoro & L.Sáez in Castrov. & al. (eds.)
Ophrys fusca subsp. dyris (Maire) Soó in G. Keller, Schltr. & Soó
Ophrys fusca subsp. fusca Link
Ophrys fusca subsp. omegaifera auct.
Ophrys fusca var. dyris (Maire) O.Bolòs & Vigo
Ophrys lucentina P.Delforge
Ophrys lupercalis Devillers-Tersch. & Devillers
Ophrys omegaifera subsp. dyris (Maire) Del Prete
Ophrys omegaifera auct.
Ophrys africana G.Foelsche & W.Foelsche2001
Ophrys attaviria Rückbrodt & Wenker 1990
Ophrys blitopertha Paulus & Gack 1998
Ophrys cinereophila Paulus & Gack 1998
Ophrys creberrima Paulus 1998
Ophrys cressa Paulus 1998
Ophrys creticola Paulus 1998
Ophrys ficuzzana H.Baumann & Künkele1986
Ophrys funcrea Viviani 1824
Ophrys fusca subsp. akhdarensis B.Baumann & H.Baumann 2001
Ophrys fusca subsp. blitopertha (Paulus & Gack) Faurh. & H.A.Pedersen 2002
Ophrys fusca subsp. creberrima (Paulus) H.Kretzschmar 2002
Ophrys fusca subsp. cressa (Paulus) H.Kretzschmar 2002
Ophrys fusca subsp. creticola (Paulus) H.Kretzschmar 2002
Ophrys fusca subsp. thriptiensis (Paulus) H.Kretzschmar 2002
Ophrys fusca var. forestieri Rchb.f. 1851
Ophrys fusca var. maculata Balayer 1986
Ophrys fusca var. rubescens Balayer 1986
Ophrys holoserica subsp. maxima(H.Fleischm.) Greuter 1967
Ophrys marmorata G.Foelsche & W.Foelsche1998
Ophrys myodes Lapeyr. 1813
Ophrys nicotiae Zodda 1900
Ophrys obaesa Lojac. 1909
Ophrys obscura Beck 1879
Ophrys oestrifera Rchb. 1830
Ophrys parosica P.Delforge 1995
Ophrys pectus Mutel 1835
Ophrys peraiolae G.Foelsche & al. 2000
Ophrys peraiolae var. rubra G.Foelsche & al. 2000
Ophrys phaseliana D.Rückbr. & U.Rückbr.1996
Ophrys sphegodes subsp. moesziana Soó1927
Ophrys sulcata Devillers-Tersch. & Devillers 1994
Ophrys thriptiensis Paulus 1998
Ophrys tricolor Desf. ex Nyman 1882
Ophrys truncata Dulac 1867;
Ophrys zonata Devillers-Tersch. & Devillers 1994

Erreferentziak

↑ «Ophrys fusca». Real Jardín Botánico: Proyecto Anthos. Consultado el 26 de noviembre de 2009..

Leroy-Terquem, Gerald and Jean Parisot. Orchids: Care and Cultivation. London: Cassel Publishers Ltd., 1991.
Schoser, Gustav. Orchid Growing Basics. New York: Sterling Publishing Co., Inc., 1993.
White, Judy. Taylor’s Guide to Orchids. Frances Tenenbaum, Series Editor. New York: Houghton-Mifflin, 1996.
Alec Pridgeon. The Illustrated Encyclopedia of Orchids. Published by the Timber Press.
Bechtel, Cribb and Launert. The Manual Of Cultivated Orchid Species. Published by The MIT Press.