Guyota^[1] urpeko mendi bat da, kono enbor forma duena. Guyotak isolatuta egon daitezke, baina askotan lerrokadurak osatzen dituzte, batzuetan ehun guyoten segidetatik gorakoak^[2]. Guyoten gailurra laua da, eta 200 m baino gehiagoko itsas sakoneran daude, inguruko itsas hondoaren gainetik gutxienez 900 m gorago. Antza denez, antzinako uharte bolkanikoen aztarnak dira asko, iragan urrunean itsas mailatik gailentzen zirenak. Lurrikaren eta luizien aztarnak aurki daitezke bertan, batzuetan Kretazeo garaikoak. Euren gailurrak prozesu horiek eta higadurak eta olatuen eraginak suntsitu zituzten. Geroago, klima-aldaketen ondorioz, itsas maila igo egin behar izan zen, edota zoru ozeanikoa jaitsi, ozeano dortsal edo beste puntu bero batetik urrundu zelako, uhartea sortu zuen itsaspeko sumendia sortu zen lekutik, hain zuzen. Hala, irla orain dagoen sakonean geratu zen, guyot gisa^[3][4].

Ekologikoki, itsaspeko mendi horiek substratu gogorra ematen dute itsasoko organismoak, hala nola ur sakonetako koralak eta belakiak, itsats daitezen. Itsaspeko mendiek funtsezko habitata eskaintzen diete itsas ornogabeei, hala nola itsas-izarrei edo otarrainei, eta ur sakonetako arrainen haztegi gisa jarduten dute. Guyotek ur sakonagoen fluxuan ere eragiten dute, eta, ondorioz, mantenugai ugariko urak itsas azalera joaten dira. Iturburuak planktonaren eta arrainen produktibitate biologikoa handitzen du, eta, aldi berean, itsas hegaztientzako, arrain handiagoentzako, baleentzako eta izurdeentzako elikagaiak ematen ditu.

Formazioen izena Arnold Henry Guyot geologo eta geografo suitzarraren omenez izendatu ziren.

Harry Hammond Hess izan zen guyotak ulertzen lehena, 1945ean. Bigarren Mundu Gerran komandatu zuen ontzi batean bildu zituen datuak, sonar ekipoak erabiliz. Bere datuek erakutsi zuten itsaspeko mendi batzuek tontor lauak zituztela. Hessek "guyot" deitu zien itsaspeko mendi horiei, XIX. mendeko Arnold Henry Guyot geografoaren omenez. Hessek, noizbait, olatuen eraginez desegindako uharte bolkanikoak izan zirela eta orain itsasoaren mailatik oso behera daudela dioen hipotesia planteatu zuen. Plaken tektonikaren teoria indartzeko erabili zen ideia hori^[5].

Guyotek erakusten dute behinola ur-mailaren gainetik egon zirela, eta hondoratzearen ondorioz sortutako itsaslabarrak, koralezko atoloiak eta, azkenik, urpeko goi-mendi laua dituzten mendi-etapetan zehar. Itsaspeko mendiak laba-estrusioaren bidez sortzen dira. Laba hori Lurraren geruzaren barruko iturrietatik, normalean puntu beroetatik, itsas hondoko aireztapen-hodietara igotzen da etapaka. Bolkanismoa eten egiten da denbora baten ondoren, eta beste prozesu batzuk menderatzen dituzte. Itsaspeko sumendi bat gertu egoteko edo ozeanoaren azalera apurtzeko bezain altu hazten denean, olatuen edo koralezko arrezifeen hazkundeak gailur lauko egitura bat sortzera jotzen dute. Hala ere, azal ozeaniko osoa eta guyotak magma edota arroka beroetatik sortzen dira, eta denborarekin hoztu egiten dira. Etorkizuneko guyota garatzen den litosfera poliki-poliki hozten den heinean, dentsoago bihurtzen da eta Lurraren mantuan gehiago hondoratzen da, isostasia prozesuaren bidez. Gainera, olatuen eta korronteen higatze efektuak lurrazaletik gertu daude nagusiki: guyoten gailurrak normalean higadura handiagoko eremu horren azpian egoten dira.

Prozesu horrek berak itsas hondoaren topografia altuagoa eragiten du dortsal ozeanikoetan, hala nola Erdialdeko Atlantikoko dortsalean, eta ozeano sakonagoa lautada abisaletan eta itsas hobietan, hala nola Marianetako itsas hobia. Beraz, noizbait guyot bilakatuko den uharteak pixkanaka higadura jasan eta altuera galtzen du. Eskualde klimatiko egokietan, koralen hazkundeak, batzuetan, hondoratzearen erritmoa jarrai dezake, eta horrek koral-atoloi bat sortzen du, baina, azkenean, koralak gehiegi murgiltzen dira hazteko, eta irla guyot bihurtzen da. Zenbat eta denbora gehiago igaro, orduan eta sakonago bihurtzen dira guyotak.

Itsaspeko mendiek plaka tektonikoen mugimenduei eta azpiko litosferaren erreologiari buruzko datuak ematen dituzte. Itsaspeko mendikate baten joerak plaka litosferikoaren mugimenduaren norabidea zehazten du, azpiko astenosferan, litosferaren azpiko Lurraren mantuaren zatian, gutxi gorabehera finkoa den bero-iturri baten gainean. Ozeano Barearen arroan 50.000 itsaspeko mendi inguru daudela uste da^[6]. Hawaii-Enperadorea itsaspeko mendikatea prozesu osoaren adibide bikaina da, bulkanismotik, atoloietara, higadura, itsaspeko mendi eta guyotetara.