Abu Najm Ahmad ibn Qauṣ ibn Ahmad Manuchehriy (forscha: ابونجم احمد ابن قوص ابن احمد منوچهری دامغانی‎‎), Manuchehriy Domgʻoniy nomi bilan tanilgan (faoliyat yillari 1031—1040-yillar) – XI asrda Eron saroyida yashagan shoir boʻlgan va J. W. Clinton bahosiga koʻra, „Gʻaznaviylar sulolasining dastlabki davridagi uch asosiy madhiyagoʻylardan (Unsuriy va Farruxiydan keyin) uchinchisi va oxirgisi“^[1]. Uning mashhur sheʼrlari orasida „Turk arfachisi“ ham bor.

J. W. Clintonning aytishicha, „uning hayoti haqida juda oz maʼlumot bor, mavjud maʼlumotlarning hammasi faqat uning sheʼrlaridan kelib chiqadi. Keyingi tazkira mualliflari ushbu ozgina maʼlumotni turli, oson rad etiladigan taxminlar bilan kengaytirgan va buzib koʻrsatgan“^[1].

Manuchehriyning Domgʻoniy nisba­si uning Erondagi Domgʻon shahridan ekanini bildiradi va uning sheʼrlari yoshlikda egallangan boʻlishi ehtimol boʻlgan arab va fors sheʼriyati boʻyicha ensiklopedik bilimni koʻrsatadi^[1].

Manuchehriyning faoliyati faqat uning madhiyalarini bagʻishlagan shaxslar orqali vaqt va joy jihatidan aniqlanishi mumkin. Uning madhiyalarining qariyb uchdan biri Masʼud Gʻaznaviyga bagʻishlangan. Qolganlarining aksariyati Masʼud saroyining yirik amaldorlariga. Baʼzi sheʼrlar esa aniqlanmaydigan yoki umuman nomi aytilmagan homiylarni tilga oladi^[1].

422—424/1031—33-yillarda u Masʼudning Rayda boʻlgan davrida sultonning noiblari uchun bagʻishlangan sheʼrlar yozgan^[1].

424/1033-yilda Masʼudning vaziri Ahmad ibn Hasan Maymandiy vafotidan keyin Manuchehriy Gʻazna saroyiga yoʻl olgan, u yerda Ahmad ibn Abdulsamad Sheroziy xizmat qilib turgan edi^[1].

Manuchehriyning oʻlim sanasi maʼlum emas, biroq uning hech bir sheʼri Masʼudning Gʻaznadagi hukmronlik davridan keyingi davrga toʻgʻri kelmaydi; Masʼud 432/1041-yilda Dandanakon jangida magʻlubiyatdan soʻng vafot etgan^[1].

Manuchehriy 57 ta qasida oʻz ichiga olgan devon qoldirgan. U fors sheʼriyatida musammat (bandli sheʼr) shaklini ixtiro qilgani va uning eng yaxshi namunalarini yaratgani aytiladi; ulardan 11 tasi saqlanib qolgan. U bir necha ruboiy, gʻazal va boshqa qisqa sheʼrlar ham yozgan. J. W. Clinton fikriga koʻra^[1]:

Manuchehriyning sheʼriyati uni zamondoshlaridan ajratib turadigan bir qancha jihatlarga ega. Uning arab sheʼriyatiga boʻlgan ishtiyoqi – johiliya uslubidagi qasidalarni taqlid qilish va arab shoirlariga tez-tez ishoralar qilish orqali ifodalangan – zamonasidagi forsiy yozuvchi shoirlar orasida uchramaydigan xususiyat edi. Biroq undan ham ajralib turadigan jihati – Navroz va Mehrgonda qirol bogʻlarining jannatmonand goʻzalligini va ular bilan bogʻliq romantik hamda bazmona manzaralarni qasidaning nasib yoki tashbeh qismida mahorat bilan tasvirlashidir. Shuningdek, u fasllar jangi (17-sheʼr) va uzumning qizi sifatidagi sharob (20, 57, 58, 59 va 60-sheʼrlar) kabi timsollarni jonlantirishda ham oʻziga xos isteʼdod namoyish etadi. Uning lirizmi boshqa shoirlardan butunlay ajralib turmasa-da, barcha sharhlovchilar tomonidan alohida eʼtirof etilgan.

Quyida uning eng mashhur musammatlaridan birining boshlanish qatorlari keltiriladi. Sheʼr 35 banddan iborat boʻlib, har bandda 3 bayt mavjud. Qofiya sxemasi: aaaaab, cccccb, dddddb va hokazo:

خیزید و خز آرید که هنگام خزان است

باد خنک از جانب خوارزم وزان است

آن برگ رزان بین که بر آن شاخ رزان است

گویی به مَثَلْ پیرهن رنگرزان است

دهقان به تعجب سرِ انگشت گزان است

کاندر چمن و باغ نه گُل ماند و نه گلنار

xīzīd-o xaz ārīd ke hengām-e xazān ast

bād-ē xonok az jāneb-e Xārazm vazān ast

ān barg-e razān bīn ke bar ān šāx-e razān ast

gū'ī be masal pīrahan-ē rang-razān ast

dehqān be ta'ajjob sar-e-angošt-gazān ast

k-andar čaman-ō bāq na gol mānd o na golnār

Metre:

– – | u u – – | u u – – | u u – – (3.3.14)

Turinglar, moʻyna keltiringlar^[2] – kuz fasli kirib keldi

Xorazm tomondan sovuq shamol esmoqda.

Ana oʻsha tok novdasidagi tok bargiga boq!

Goʻyo boʻyoqchilarning rangga belangan koʻylagidek

Dehqon hayratdan barmogʻining uchini tishlamoqda

Chunki bogʻlarda, gulzorlarda na atirgul qoldi, na gultojixoʻroz.

35 ta bayt mavjud, har biri uch baytdan, qofiya sxemasi esa aaaaax, bbbbbx, cccccx va hokazo. Shoir oʻxshash tovushli soʻzlardan foydalanadi: xīz „tur“, xaz „moʻyna“, xazān „kuz“; razān „toklar“ va rang-razān „boʻyoqchilar“. Bundan tashqari, 1–2-qatorlarda x, x, x, x, x alliteratsiya; 3-qatorlarda b, r, b, r; 4-qatorlarda r, r, r; 5-qatorlarda g, g; va 6-qatorlarda ā, ā, ā assonanslari mavjud.

Vazn Elwell-Sutton tasnifidagi 3.3.14 boʻlib, anʼanaviy hazaj vaznlaridan biridir^[3]. Bu ionicus a minore ritmiga (u u – –) asoslangan, biroq dastlabki ikki boʻgʻin tushirilgan boʻladi^[4].

Britaniyalik modernist shoir Basil Bunting 1939-yildan boshlab Manuchehriyning bir qancha sheʼrlaridan moslashtirilgan tarjimalar yaratgan va Manuchehriyning tovush-hunarini bir oz boʻlsa-da Buntingning ingliz sheʼriyatiga taʼsir qilgan deb aytiladi[5].

• Kazimirski, A. de Biberstein (1886). Manoutchehri: Poète persan du 11^ème siècle de notre ère (du 5^ième de l’hégire)^{[sayt ishlamaydi]}: Texte, traduction, notes, et introduction historique. Paris. Klincksieck. (Another copy, dated 1887^{[sayt ishlamaydi]}).
• Dīwān, ed. Muḥammad Dabīr-Siyāḳī, 3rd edn. Tehran. 1347/1968.

• Browne, E. G. (1906). A Literary History of Persia. Vol 2, chapter 2, especially pp. 153–156. ISBN 0-7007-0406-X
• Clinton, Jerome W. (1972). The divan of Manūchihrī Dāmghānī; a critical study. (Minneapolis: Bibliotheca Islamica.)
• Elwell-Sutton, L. P. (1975).„The Foundations of Persian Prosody and Metrics“. Iran, vol 13. (Available on JSTOR).
• Patton, Simon; Azadibougar, Omid (2016). „Basil Buntingʻs Versions of Manuchehri Damghani“. Translation and Literature, Volume 25 Issue 3, Page 339–362, ISSN 0968-1361. (Edinburgh University Press).
• Rypka, Jan History of Iranian Literature. Reidel Publishing Company. ASIN B-000-6BXVT-K
• Tolouei, Azar A. (2004) The Impact of Moallaghat-e-Sab-e on Manuchehri. Journal of the Faculty of Letters and Humanities (Tabriz). Winter 2004, Volume 46, Number 189.

• His biography in Persian
• The first stanza of Khīzīd-o khaz ārīd sung by the singer Giti Pashaei.
• Persian text of xīzīd-o xaz ārīd.