Chiroq
Chiroq (yunoncha: Φανάρι) — koʻchma yoki statsionar sunʼiy yorugʻlik manbai. Zulmatda fazoning maʼlum qismini yoritish uchun qurilma. Chiroq atamasining etimologiyasi yunoncha chiroq soʻzining kelib chiqishiga borib taqaladi[1].
Tarixi
Qoʻl chiroqlariga haqidagi ilk eslatmalar antik davrga toʻgʻri keladi. Aristotel fonari hayvon organining prototipiga aylangan.Qadimgi Rimda tunda yoʻlni yoritishi kerak boʻlgan chiroqchi (lanternarius) kasbi mavjud edi[2]. Muqaddas Kitobda chiroqlar haqida faqat Rim askarlari Masihni hibsga olish uchun kelganlarida eslatib oʻtiladi (In. 18:3). Maʼlumki, Sinoplik Diogen fonar bilan koʻchalarda yurib, „Men odam izlayapman“ iborasini aytgan. Taxminan bir vaqtning oʻzida (miloddan avvalgi III asr) Sharqda Xitoy chiroqlari paydo boʻldi va keyinchalik chiroqlar festivali tashkil etildi[3].
Oʻrta asrlarning oxirida Angliyada koʻcha chiroqlari paydo boʻldi. Ular birinchi marta 1417-yilda Londonda mer Genri Barton[4] buyrugʻi asosida yoqilgan. Oʻsha paytda chiroqlarda shamlar ishlatilgan.Oʻrta asrlarda Germaniyada Avliyo Martin kunini nishonlash odati (11-noyab) chiroqlar bilan sayr qilish anʼanasi asosida paydo boʻlgan[5]. Kenevir yogʻi yoqilgʻi sifatida ishlatilgan va chiroqlarga xizmat koʻrsatish moʻynachilar tomonidan amalga oshirilgan. Uzoq Sharqda yapon chiroqlari keng tarqalgan.
Amsterdamdagi qizil chiroqli tuman fohishaxonalar bilan bogʻlanib qoldi. XVII asrda sehrli fonar deb nomlangan proyektor paydo boʻldi. 1669-yilda gollandiyalik Yan van der Xeyden paxta chirogʻi bilan moy chiroqqa asoslangan koʻcha chiroqlari dizaynini ixtiro qildi[6]. 1720-yilda Sankt-Peterburgda shishali yog 'lampalar paydo boʻldi[7].
1807-yilda Londonda Uilyam Merdok[8] gaz lampalari paydo boʻldi va 1839-yilda ular Sankt-Peterburgda ham yoqildi[9].
1879-yilda Liteiny koʻprigida Yablochkovning elektr lampalari yoqildi[4]. 1883-yilda ular Nevskiy prospektini ham qamrab olishni boshladilar[10].
Sanʼatda
- 1847-yilda Xans Kristian Andersen „Eski koʻcha chirogʻi“ (Gadelygte) ertagini yozadi.
- 1912-yilda Aleksandr Blok „Tun, koʻcha, chiroq, dorixona“ asarini yozdi.
- 1923-yilda Korney Chukovskiy Muxa-Tsokotuha sheʼrini yozdi, unda Chivinning qoʻlidagi „kichik chiroq“ haqida soʻz boradi.
Manbalar
- ↑ Proisxojdenie slova fonar
- ↑ Priglashenie na pir
- ↑ Vsya pravda ob udivitelnix kitayskix fonarikax[sayt ishlamaydi]
- ↑ 4,0 4,1 „ISTORIYa ULIChNOGO FONARYa“. 2018-yil 30-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 11-may.
- ↑ Den fonarikov — Laterne
- ↑ „Rapsovoe maslo i gazoviy fonar: Istoriya ulichnogo osveщeniya“. 2019-yil 5-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 11-may.
- ↑ Maslyanie fonari XVIII—XIX vv.
- ↑ London otmetil 200-letie gazovix fonarey na ulitsax
- ↑ Gazovie fonari
- ↑ Elektricheskie fonari
 | Bu maqola birorta turkumga qoʻshilmagan. Iltimos, maqolaga aloqador turkumlar qoʻshib yordam qiling. (Aprel 2024) |
Content Disclaimer
Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.
- The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
- There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
- It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
- Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
- Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.