Fortepian

Klasyfikacja naukowa	314.2-4-8 Chordofon prosty lub cytra
Klasyfikacja praktyczna	klawiszowy, młoteczkowy
Skala instrumentu
Podobne instrumenty	pianino, klawesyn, klawikord
Multimedia w Wikimedia Commons

Fortepian – instrument muzyczny z grupy strunowych^[1][2].

Fortepian należy do najbardziej uniwersalnych instrumentów muzycznych i znajduje zastosowanie zarówno jako instrument solowy, jak i zespołowy: w kameralistyce, muzyce orkiestrowej oraz jako instrument akompaniujący^[3][4]. Dzięki możliwości jednoczesnego prowadzenia wielu głosów oraz szerokiej skali dynamicznej pełni szczególną rolę w realizacji faktury wielogłosowej, co czyni go także narzędziem kompozytorskim i pomocniczym w pracy nad utworem^[5][3]. Instrument ten zajmuje centralne miejsce w muzyce artystycznej od XVIII wieku, będąc podstawowym środkiem wykonawczym w repertuarze solowym oraz ważnym elementem w muzyce kameralnej i wokalnej (np. w pieśni)^[3][4].

 Zobacz też: Budowa i zasada działania mechanizmu młoteczkowego.

Korpus współczesnego fortepianu koncertowego ma charakterystyczą formę skrzyni o podstawie w krztałcie skrzydła. Wsparty jest na trzech masywnych nogach. Pełni funkcję ochronną oraz akustyczną. W jego wnętrzu znajdują się wszystkie elementy mechaniczne i akustyczne instrumentu^[5][3]. Bezpośrednio dostępna dla muzyka (pianisty) jest klawiatura, obejmująca zazwyczaj 88 klawiszy. Uzupełniają ją pedały, służące do przedłużania dźwięku, modyfikacji jego barwy oraz natężenia^[3][4].

Wewnątrz obudowy znajduje się zasadniczy układ akustyczny: struny rozpięte na masywnej ramie (najczęściej żeliwnej), zdolnej wytrzymać bardzo duże napięcie. Pod nimi umieszczona jest drewniana płyta rezonansowa, której zadaniem jest wzmacnianie i formowanie barwy dźwięku. Struny rozmieszczone są krzyżowo i zróżnicowane są pod względem grubości – niskobrzmiące są dłuższe, grubsze i owinięte miedzianym drutem. W wysokich i średnich rejestrach na jeden klawisz przypadają trzy wydające taki sam dźwięk struny, w niskich rejestrach struny są podwójne i pojedyncze^[5][3].

Najbardziej złożonym elementem jest mechanizm młoteczkowy, ukryty między klawiaturą a strunami. Naciśnięcie klawisza wprawia w ruch młoteczek, który uderza w struny i natychmiast się cofa, co pozwala im swobodnie drgać. Mechanizm ten umożliwia precyzyjną kontrolę dynamiki i artykulacji dźwięku^[5][4]. Uzupełnieniem są tłumiki – niewielkie elementy przylegające do strun, które zatrzymują ich drgania po zwolnieniu klawisza. Ich działanie może być czasowo zniesione za pomocą pedału, co pozwala na wydłużenie i łączenie dźwięków^[3][4].

 Zobacz też: Historia mechanizmu młoteczkowego.

Fortepian powstał na początku XVIII wieku jako rozwinięcie wcześniejszych instrumentów klawiszowych, przede wszystkim klawesynu i klawikordu; za jego wynalazcę uznaje się Bartolomea Cristoforiego, który skonstruował instrument umożliwiający zróżnicowanie dynamiki dźwięku w zależności od siły uderzenia w klawisz^[3][4].

W ciągu XVIII wieku instrument ten był stopniowo udoskonalany, zarówno pod względem mechaniki, jak i konstrukcji, co prowadziło do zwiększenia jego możliwości wyrazowych i technicznych^[5][4]. Najważniejsze zmiany dokonały się w XIX wieku, kiedy wprowadzono m.in. metalową ramę, krzyżowy układ strun oraz udoskonalony mechanizm młoteczkowy, co pozwoliło na uzyskanie większej skali dynamicznej i silniejszego brzmienia^[5][3]. W tej postaci fortepian ukształtował się jako instrument dominujący w muzyce europejskiej, zachowując zasadnicze cechy konstrukcyjne do czasów współczesnych^[3][4].