Statuut
Grondwet
Monarchie (lijst) Willem-Alexander • Minister-president (lijst) Dick Schoof
Regering
Ministerraad (lijst) Kabinet-Schoof
Hoge Colleges van Staat
Eerste Kamer Historische zetelverdeling • Verkiezingen 2023 − 2027 • Tweede Kamer Historische zetelverdeling • Verkiezingen 2023 − 2028 • Raad van State Algemene Rekenkamer Nationale ombudsman
Hoge Raad der Nederlanden
Decentrale overheden
Provincies Provinciale Staten • Verkiezingen 2023 − 2027 • Gedeputeerde Staten Commissaris van de Koning
Kiescolleges • Verkiezingen 2023 − 2027
Gemeenten Gemeenteraad • Verkiezingen 2022 − 2026 • Wethouder Burgemeester
Caribisch Nederland Eilandsraad • Verkiezingen 2023 − 2027 • Bestuurscollege Gezaghebber Eilandgedeputeerde
Overig
Europees Parlement • Verkiezingen 2024 − 2029
Waterschappen • Verkiezingen 2023 − 2027 •
De Nederlandse Grondwet is de hoogste wet die is uitgevaardigd in het Koninkrijk der Nederlanden. De grondwet schrijft voor hoe het land wordt bestuurd, welke organen gezag hebben en wat de rechten en plichten zijn van gezagsdragers, ingezetenen en burgers van Nederland. De huidige grondwet heet Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden van 24 augustus 1815. De datum 24 augustus 1815 is de dag waarop wat nu het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden wordt genoemd is ontstaan, op basis van deze Grondwet.
De grondwet kan gewijzigd worden maar er geldt een zwaardere procedure dan voor andere wetten. In 1848 is de grondwet aangepast om liberaal democratische rechten vast te leggen en in 1983 werden sociale grondrechten vastgesteld. Daarnaast zijn er in de loop der jaren ook kleinere wijzigingen aangebracht.
Op grond van de grondwet is het Koninkrijk een constitutionele monarchie met een parlementaire democratie. De rol van de Koning is expliciet vastgelegd. De grondwet bepaalt dat de Koning het staatshoofd is maar de Ministers verantwoordelijkheid dragen voor zijn handelen en voor de manier waarop het land wordt bestuurd (uitvoerende macht). De regering wordt gevormd door de Koning en ministers, deze heeft samen met de direct gekozen volksvertegenwoordiging, de Staten-Generaal, de wetgevende macht. De uitvoerende macht wordt gecontroleerd door de Staten-Generaal. In Nederland wordt rechtgesproken in naam van de Koning door onafhankelijke onpartijdige rechters.
De Grondwet is niet de hoogste wet die in Nederland geldt. Er zijn enkele internationale verdragen waarbij Nederland partij is, met bepalingen die rechtstreekse werking hebben of bepalingen waar wetgever bij het ontwerpen van nationale wetten, en de rechter bij tepassing van het recht in individuele gevallen, het Nederlands recht aan moeten toetsen. Wordt strijd met een internationaal verdrag vastgesteld, moet het Nederlands recht buiten werking blijven. Dit artikel behandelt uitsluitend de Nederlandse Grondwet.
Op 1 mei 1798, dat was aan het begin van de zogenaamde Franse Tijd, werd als eerste grondwet in Nederland, de Staatsregeling voor het Bataafsche Volk,[1] door de Nationale Vergadering van de Bataafse Republiek ingevoerd. Deze grondwet was geschreven naar Frans voorbeeld. Deze regeling was slechts korte tijd van kracht, maar hiermee werden wel de fundamenten van de Nederlandse rechtsstaat gelegd. Voor het eerst werden de fundamentele vrijheden van godsdienst, vergadering en drukpers vastgelegd, samen met de staatsrechtelijke eenheid van de Nederlandse provincies. In deze grondwet werd ook de scheiding der machten vastgelegd, evenals een zekere vorm van kiesrecht.[2]
Op 7 augustus 1806 kwam de Constitutie voor het Koningrijk Holland tot stand in het kader van het nieuwe Koninkrijk Holland, een constitutionele monarchie. In 1810 werd het land echter geannexeerd door het Franse Keizerrijk.
Nadat keizer Napoleon Bonaparte op het slagveld bij Waterloo ten koste van minstens 50.000 doden definitief was verslagen door een troepenmacht van Britse, Nederlandse en Hannoverse eenheden en een Pruisisch leger, moesten de Franse troepen eind 1813 uit Nederland vertrekken. De onafhankelijkheid van de Nederlanden werd hersteld en er konden nieuwe fundamenten voor het politieke bestel worden gelegd. In december 1813 werd op het Congres van Wenen een nieuwe orde gevestigd: prins Willem Frederik van Oranje-Nassau, de zoon van stadhouder Willem V werd uitgeroepen tot vorst, hij zou echter op eigen gezag regeren en niet met een parlement. Nog in hetzelfde jaar riep Willem Frederik een commissie van vijftien leden in het leven die een nieuwe Grondwet moest ontwerpen. Deze commissie stond onder leiding van orangist Gijsbert Karel van Hogendorp. De commissie kwam eind december 1813 voor het eerst bijeen. Door de invloed van de modernistische grondwetscommissieleden Van Maanen, Elout en Röell werden vele wijzigingen aangebracht op het ontwerp van de constitutie, de "Schets" van Van Hogendorp. Toch zouden deze uiteindelijk vooral cosmetisch zijn; Van Hogendorp had in historiserende termen wel degelijk een 'moderne' grondwet op het oog, die uitging van een centralistische staat en korte metten maakte met de vroegere vertegenwoordiging van de provinciën.[3] Drie maanden later, op 29 maart 1814, werd tijdens de Vergadering van Notabelen het voorstel van de commissie goedgekeurd door notabelen, door Willem zelf aangewezen. Een dag later werd Willem van Oranje ingehuldigd als "soeverein vorst", die toen nog niet de titel "koning" voerde. Wel werd hij in Artikel 1 van de grondwet genoemd als „Zijne Koninklijke Hoogheid”, hetgeen een koninklijk predicaat inhield, ofwel een “koninklijke waardigheid”. Het land is even het Soeverein Vorstendom der Verenigde Nederlanden.
De nieuwe Grondwet van den Staat der Verëenigde Nederlanden[4] zou ruim een jaar van kracht zijn. Veel aandacht ging uit naar de positie van de vorst en het vorstenhuis. Er wordt een centralistische monarchie ingevoerd, waarin de vorst veel en de Staten-Generaal weinig macht hadden. De grondwet erkende, als hoofdbeginselen, vrijheid van godsdienst, gelijkheid voor de wet en onafhankelijkheid der rechterlijke macht. De Staten-Generaal waren nieuw en anders samengesteld dan de huidige Eerste- en Tweede Kamer. Ze bestonden toentertijd uit één Kamer met 55 leden ('Edel Moogende Heeren') die per provincie door Provinciale Staten werden gekozen en hadden 3 jaar zitting. De adel kreeg de garantie dat ten minste een vierde deel van het aantal leden van de Staten-Generaal uit zijn midden gekozen zou worden.[5]
In afwijking van artikel 56 (benoeming door de Staten der Provinciën) werden de eerste maal de leden van de Staten-Generaal benoemd door de soevereine vorst, hoewel dit nergens was bepaald. In de vergadering van maart heeft de soevereine vorst echter uitgesproken dat dit overeenkomstig ieders wens zou zijn.
Hoe de Staten der Provinciën zouden worden samengesteld maakte de grondwet niet expliciet duidelijk. Volgens artikel 74 speelde de soevereine vorst hierin een sleutelrol. Om direct daarop volgend te spreken van de Edelen of Ridderschappen en van Stedelijke regeringen. Hiermee implicerende dat de Ridderschappen en Stedelijke regeringen een belangrijke rol zouden spelen in de samenstelling van de Staten der Provinciën.
De artikel 79 en 80 verwezen naar de invoering van kiescolleges in steden, die gekozen zouden worden door gezeten burgers. Op het platteland zouden de besturen van heerlijkheden, districten en dorpen zodanig worden ingericht, als dat zowel met de belangen der ingezetenen als met het verkregen recht der belanghebbenden bestaanbaar was (artikel 81).[6]
Ten opzichte van de vorst hadden de Staten-Generaal weinig macht. Ze hadden het recht van initiatief (recht om wetsvoorstellen te doen) en een beperkt begrotingsrecht en ze mochten wetsvoorstellen goed- of afkeuren. Maar het recht om voorstellen te wijzigen en rechten om de vorst te controleren waren er niet. De vorst kon bovendien om de Staten-Generaal heen, door zaken bij Koninklijk besluit af te doen. Besluiten hoefden - in tegenstelling tot wetten - niet voor akkoord aan de Staten-Generaal te worden voorgelegd. Bovendien vertegenwoordigden de leden van de Staten-Generaal het gehele land en moesten ze zonder ruggespraak stemmen, dat wil zeggen zonder uitdrukkelijke aanwijzingen van de afzonderlijke provincies zoals voorheen gebruikelijk was, en bij meerderheid stemmen.[7]
In 1815 moest volgens het plan van het Congres van Wenen een sterke staat worden gevormd bestaand uit de Noordelijke en de Zuidelijke provinciën (voormalige Oostenrijkse Nederlanden), als militaire bufferzone tegen Frankrijk. Zo is het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden ontstaan. Het woord "verenigd" is achteraf toegevoegd door historici, om het onderscheid te maken met het hedendaagse Koninkrijk der Nederlanden. In België wordt deze periode wel het Hollands Tijdvak genoemd.
Willem van Oranje stelde een nieuwe Grondwetscommissie in, weer onder leiding van Van Hogendorp. Van die commissie maakten ook Belgen deel uit. De totstandkoming was dit keer heel wat moeilijker. De Staten-Generaal in Den Haag keurden het voorstel goed; veel animo voor de Grondwet was er echter niet in de Zuidelijke Nederlanden, waar de tekst bij gebrek aan parlement ter stemming werd voorgelegd aan arrondissementele notabelenvergaderingen. Veel van de 1604 notabelen die door Willem aangewezen waren om hun goedkeuring uit te spreken bleven thuis; erger nog was dat een meerderheid het voorstel afkeurde. Bij 126 van dezen was het motief echter de vrijheid van godsdienst die zij in deze vorm verwierpen. Deze vrijheid was echter door het Congres van Wenen dwingend opgelegd (de zogenaamde Acht Artikelen). Daarom telde Willem hun stemmen bij die van de ja-stemmers, voegde er het aantal onthouders aan toe en kwam door deze beruchte "Hollandse Rekenkunde" toch nog aan een meerderheid. Op 16 maart 1815 riep Willem zich uit tot koning Willem I der Nederlanden, in augustus riep hij zich uit tot Koning der Verenigde Nederlanden en kondigde op 24 augustus 1815 de nieuwe Grond-wet voor het Koninkrijk der Nederlanden van 24 augustus 1815 af. Een belangrijke wijziging die in de Grondwet van 1815 (op aandringen van de Belgen) werd doorgevoerd was de splitsing van de Staten-Generaal in twee Kamers,[8] zoals we die ook vandaag de dag nog kennen. De Tweede Kamer stemde over wetsvoorstellen en mocht die ook zelf indienen. De Eerste Kamer, in de grondwet van 1815 benoemd door de koning, mocht alleen 'ja' of 'nee' tegen wetsvoorstellen zeggen. Ook in de nieuwe Grondwet hield de koning veel macht, bovendien bleef de mogelijkheid om de Staten-Generaal te omzeilen door zaken te regelen bij Koninklijk Besluit in stand. Er werden ook nieuwe grondrechten ingesteld, zoals (een beperkte mate van) vrijheid van drukpers, het recht van petitie en de bescherming van de woning.
Luxemburg werd als groothertogdom een zelfstandige bestuurlijke eenheid binnen de Duitse Bond en Willem I werd ook aangewezen als groothertog, de bestuurder op provinciaal niveau. Luxemburg kreeg dezelfde grondwet als het koninkrijk, behoudens de betrekkingen tot de Duitse bond. Zo ontstond er een personele unie tussen het nieuwe koninkrijk en Luxemburg.
De Zuidelijke Nederlanden zijn nooit blij geweest met het besluit van het Congres van Wenen. De inwoners waren overwegend katholiek, de inwoners van de Noordelijke Nederlanden waren in meerderheid protestant. De Noordelijke Nederlanden hadden ook een veel grotere staatsschuld dan de Zuidelijke Nederlanden, wat maakte dat het zuiden zich verzette tegen de hoge belastingen. Voorts was de politieke vertegenwoordiging reden tot ontevredenheid: de 110 zetels in de Tweede Kamer waren gelijk verdeeld over noord en zuid, ondanks het grote verschil in bevolking (2 miljoen tegenover 3,5 miljoen). Het verzet nam nog verder toe nadat Willem I in 1823 het Taalbesluit had afgekondigd. In de Vlaamse provincies mocht voortaan alleen nog Nederlands als officiële taal worden gebruikt. In 1830 bond het zuiden de strijd aan met het noorden. Wat in juli 1830 begon als rellen, eindigde in september in een heuse strijd. Op 4 oktober 1830 werd de zelfstandige staat België uitgeroepen, al in november werd België door de Europese landen erkend. Willem I weigerde de scheiding te erkennen. In augustus 1831 vond de Tiendaagse Veldtocht plaats, waarbij het Nederlandse leger aanvankelijk successen behaalde, maar na Franse interventie moest het leger zich terugtrekken en is de scheiding van Nederland en België definitief. Pas in 1839 legde Willem I zich daarbij neer en aanvaardde het Scheidingsverdrag.
Vanwege de officiële scheiding van België was een herziening van de grondwet nodig. Naast aanpassingen die nodig waren vanwege het veranderde grondgebied, werd de grondwet in 1840 ook op een aantal andere punten gewijzigd. Zo werd in de grondwet opgenomen dat ministers voor de Hoge Raad gedaagd konden worden voor ambtsdaden die strijdig zijn met de Grondwet of andere wetten, dit is de eerste stap in de ontwikkeling van de ministeriële verantwoordelijkheid zoals die geldt in het huidig parlementair stelsel. Om de medewerking en verantwoordelijkheid van de ministers te laten blijken, moesten alle koninklijke besluiten en beschikkingen naast de handtekening van de Koning, verplicht voorzien zijn van een ministeriële ondertekening, het contraseign.[9] Bij de behandeling van de Grondwetsherziening in 1840 treedt voor het eerst de liberaal Johan Rudolph Thorbecke op, die later nog een belangrijke rol zal spelen. Thorbecke stemt in 1840 tegen alle voorstellen omdat hij vindt dat ze niet ver genoeg gaan.
Bij deze grondwetswijziging werd tevens de verdeling van de oude provincie Holland in de provincies Noord-Holland en Zuid-Holland vastgelegd. Feitelijk werden deze gebieden al eerder grotendeels apart bestuurd.
Aan de basis van de Grondwetsherziening van 1848 lagen op het Nederlands grondgebied geen dramatische feiten als een oorlog, revolutie, afscheiding of crisis ten grondslag. Dergelijke gebeurtenissen vonden echter wel elders in Europa plaats en er bestond een reëele dreiging dat ook delen van de Nederlandse bevolking verdergaand in opstand zouden komen als er in bestuurlijk opzicht niets zou veranderen. In 1844 waren er voorstellen uit de Tweede Kamer van de Negenmannen gekomen voor staatsrechtelijke hervormingen, die door Koning Willem II niet werden geaccepteerd. Maar in de troonrede van 1847 kondigde Willem II een Grondwetsherziening aan. Begin 1848 werd een aantal voorstellen ingediend, maar veel wijzigingen brachten die niet met zich mee - het regeringsstelsel bleef grotendeels hetzelfde. In maart 1848 braken in Frankrijk en in Duitse staten als Baden en Pruisen revoluties uit, ook in Nederland (vooral Amsterdam en Den Haag) zijn rellen. Die hadden indirect met het landsbestuur te maken, dat mede verantwoordelijk werd geacht voor de slechte economische toestand en armoede. De internationale en nationale toestanden voerden Willem II er toe tegemoet te komen aan de eisen geformuleerd in de staatsrechtelijke veranderingsvoorstellen van de Negenmannen, voordat ook in Nederland de strijd losbarstte. Op 17 maart werd een grondwetscommissie benoemd onder voorzitterschap van Johan Rudolph Thorbecke. Thorbecke kreeg van Willem II de opdracht een liberale Grondwet te ontwerpen. Willem II had eerder verklaard fel tegen de liberale veranderingen te zijn, evenals als zijn zoon Willem III, die in 1848 als kroonprins al afstand wilde nemen van de troon. Na het overlijden van Willem II in 1849 gaf hij dit nogmaals aan en in 1853 keerde hij zich openlijk tegen de Grondwet.
De Grondwetsherziening van 1848 legde de basis voor het huidige stelsel van parlementaire democratie. De macht van de koning werd ingeperkt. De koning was niet langer verantwoordelijk voor het beleid, maar de ministers. De Tweede Kamer kreeg meer invloed en wordt sindsdien bovendien rechtstreeks gekozen. De kiezers bestaan in 1848 uit een select gezelschap, gebaseerd op een minimumbedrag dat wordt betaald aan belasting (het censuskiesrecht). De commissie rondde haar werkzaamheden op 11 april 1848 af. Op 3 november 1848 werd de nieuwe Grondwet afgekondigd.
De Grondwet uit 1848 legde de basis voor het huidige bestuurlijke stelsel. De bevoegdheden van Koning, Staten-Generaal, provincies en gemeenten vinden we in deze versie van de Grondwet terug en in grote lijnen geldt die verticale spreiding van macht nog steeds. Vandaar dat de bestuurlijke inrichting van Nederland ook wel het "Huis van Thorbecke" wordt genoemd. Hierna worden de belangrijkste wijzigingen uit 1848 opgesomd. Een aantal er van zijn nadien veranderd.
Deze herziening was een beperkte wijziging van de grondwet. In de grondwet was een bepaling opgenomen dat deze tijdens de uitoefening van een regentschap voor het staatshoofd niet gewijzigd kon worden. Vanwege de gevorderde leeftijd van koning Willem III en de jeugdige leeftijd van kroonprinses Wilhelmina - waardoor na overlijden van de koning een lange periode van regentschap te verwachten was - werd deze bepaling geschrapt.
De wijzigingen waren niet groots, maar bleken later toch van belang te zijn. Dit gold vooral voor de aanzet tot algemeen kiesrecht, doordat het befaamde "caoutchouc-artikel" het censuskiesrecht verving, bepalend dat de Kieswet voortaan het kiesrecht toekende aan mannen met zekere "kentekenen van geschiktheid en maatschappelijke welstand". Door het stellen van steeds lagere eisen werd het aantal kiesgerechtigden in de jaren daarna fors uitgebreid. Wel werd nu formeel vastgelegd dat vrouwen geen actief of passief kiesrecht hadden.[10] Ook werden de mogelijkheden om lid te worden van de Eerste Kamer verruimd; niet alleen meer de hoogst aangeslagenen, maar ook houders van bepaalde ambten konden voortaan verkozen worden. Het aantal leden van de Tweede Kamer werd vastgesteld op honderd, waar dit in de grondwet van 1848 nog afhankelijk was van de bevolkingsomvang ("voor ieder 45.000 één"). Het aantal Eerste Kamerleden werd verhoogd van 39 naar 50.[11]
Voortaan mochten alle mannen ouder dan 23 jaar stemmen en was er passief vrouwenkiesrecht. Vrouwen konden bij wet, om niet uit hoofde van aan het bezit van maatschappelijken welstand ontleende redenen, kiesbevoegd worden verklaard. Ieder kiezer bracht slechts ééne stem uit. De evenredige vertegenwoordiging werd ingevoerd ter vervanging van het districtenstelsel. Ten aanzien van het onderwijs werd vastgelegd dat het bijzonder onderwijs op gelijke voet recht had op financiële steun van de overheid als het openbaar onderwijs. Dit beëindigde de bittere Schoolstrijd.[12][13]
Het actief vrouwenkiesrecht kreeg een basis in de Grondwet, nadat het al in 1919 bij gewone wet was ingevoerd. Ook het begrip koloniën werd geschrapt; Nederlands-Indië, Suriname en Curaçao werden genoemd als delen van het Rijk. Vrijstelling van dienstplicht werd mogelijk voor mensen met gewetensbezwaren, en een oorlogsverklaring was voortaan alleen nog mogelijk na toestemming van het parlement.
Er kwam een mogelijkheid om een minister zonder portefeuille te benoemen, en het werd onmogelijk gemaakt dat iemand tegelijkertijd minister en lid van de Staten-Generaal was.[14] Ook werd het mogelijk openbare lichamen voor beroep en bedrijf in te stellen; dit zijn bijvoorbeeld bedrijfschappen en overlegorganen waarin (op zich particuliere) werkgevers- en werknemersorganisaties vertegenwoordigd zijn, zoals de SER. Hiermee werd in feite de basis voor het poldermodel gelegd.
De wijzigingen in deze periode hingen vooral samen met dekolonisatie. Zo werd het in 1946 mogelijk om bij wet te regelen dat dienstplichtigen zonder hun toestemming naar Nederlands-Indië, Suriname en Curaçao gestuurd konden worden, waar in de grondwet van 1938 nog hun toestemming vereist was. Een voorstel om de grondwetsherziening te vergemakkelijken werd in tweede lezing door de Tweede Kamer verworpen.[15] In 1948 werd een tijdelijk veertiende hoofdstuk opgenomen, dat de mogelijkheid opende een van de grondwet afwijkende regeling (voorgesteld werd een 'rijksgrondwet') aan te nemen om zodoende een nieuwe rechtsorde voor Nederland, Suriname, de Nederlandse Antillen en Indonesië in te stellen. Dit zou in 1954 resulteren in de afkondiging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden voor Nederland, Suriname en de Nederlandse Antillen.[16] De soevereiniteit over Indonesië werd eind 1949 (conform de overeenkomst van Linggadjati) overgedragen aan de Republiek der Verenigde Staten van Indonesië, die aan de totstandkoming van een Nederlands-Indonesische Unie alle medewerking onthield.[17] Andere wijzigingen in 1948 betroffen onder meer de invoering van het ambt van staatssecretaris en de mogelijkheid een burgerlijke staat van beleg af te kondigen.[18]
Voor een herziening in 1952 werden verschillende voorstellen gedaan door de commissie-Van Schaik, waaronder de uitbreiding van het aantal leden van de Tweede Kamer en Eerste Kamer van respectievelijk 100 naar 150 en van 50 naar 75[19], verlaging van de leeftijdsgrens van het passief kiesrecht voor de Tweede Kamer en Provinciale Staten en verhoging van deleeftijd van meerderjarigheid van de Koning van 18 naar 21 jaar. Ook werd voorgesteld de bepalingen over het bestuur van de buitenlandse betrekkingen te wijzigen. Op het laatste na werden alle voorstellen verworpen. In 1956 volgde alsnog de uitbreiding van het aantal leden van de Staten-Generaal, en werd Nederlands-Nieuw-Guinea opgenomen in het eerste artikel, dat bepaalde welke grondgebieden het Koninkrijk omvat.[20]
De toevoeging in 1956 van Nederlands Nieuw-Guinea aan artikel 1 van de Grondwet werd, zijnde achterhaald door de soevereiniteitsoverdracht aan Indonesië, ongedaan gemaakt. Tevens werd in dit jaar de kiesgerechtigde leeftijd verlaagd van 23 naar 21 jaar en werd het Castiliaanse stelsel van troonopvolging ingevoerd.[21]
De kiesgerechtigde leeftijd werd opnieuw verlaagd, ditmaal tot 18 jaar. Tevens werd een artikel 21a aan de Grondwet toegevoegd, dat bepaalde dat voortaan bij wet geregeld moest worden wie lid was van het Koninklijk Huis.
In 1983 kwam na een lange discussie een algehele herziening tot stand. Al in 1971 had de Commissie Cals-Donner onder leiding van Jo Cals en André Donner een rapport over de algehele herziening uitgebracht. De discussie hierover startte in 1974 en leidde in 1983 tot de herziening, waarbij alle artikelen onder de loep werden genomen en aan de actuele tijd werden aangepast. De voorstellen van Cals/Donner inzake staatkundige vernieuwing werden niet overgenomen. Wel veranderde de opzet van de Grondwet en werden nieuwe grondrechten toegevoegd, zoals bescherming van burgers tegen discriminatie (artikel 1), vastlegging van de onaantastbaarheid van de persoonlijke levenssfeer (artikel 10) en het menselijk lichaam (artikel 11), een algemene vrijheid van meningsuiting en de verplichting voor de overheid om werkgelegenheid, bestaanszekerheid en een schoon milieu te bevorderen (de sociale grondrechten). Veel verouderde bepalingen verdwenen, onder andere het processieverbod voor katholieken. Ook de strafrechtelijke ministeriële verantwoordelijkheid werd niet langer opgenomen. Andere belangrijke wijzigingen waren:
Na 1983 kwam nog een aantal kleinere herzieningen tot stand in 1987, 1995, 1999, 2000, 2002, 2005, 2006 en 2008. De belangrijkste waren:
Bij de grondwetsherziening van 2017 werd de wet in eerste lezing eerst nog gewijzigd voordat de tweede lezing plaatsvond:
Artikel 132a: Er werd een grondwettelijke basis toegevoegd voor de instelling en opheffing van andere territoriale openbare lichamen als provincies en gemeenten in het Caribische deel van Nederland. In verband hiermee werd ook de titel van Hoofdstuk 7 gewijzigd.
Artikel 55: Voorts werd de wijze van verkiezing van de leden van de Eerste Kamer gewijzigd. De leden van de Eerste Kamer werden voortaan gekozen door de leden van Provinciale Staten en de leden van kiescolleges als bedoeld in artikel 132a, derde lid.
Deconstitutionalisering van de benoeming van de commissaris van de Koning en de burgemeester:
Artikel 131. De commissaris van de Koning en de burgemeester werden voortaan aangesteld, geschorst en ontslagen op een bij de wet te bepalen wijze. Krachtens de wet konden nadere regels worden gesteld over de daarbij te volgen procedures.
Kiescollege Eerste Kamer niet-ingezetenen
Toevoeging van een bepaling dat de Grondwet de grondrechten en democratische rechtsstaat beschermt:
Toevoeging van een bepaling over het recht op een eerlijk proces:
Doen vervallen van additionele artikelen die zijn uitgewerkt:
Herijking tweede lezing grondwetswijziging:
Modernisering brief-, telefoon- en telegraafgeheim:
Toevoegen 'Handicap' en 'seksuele gerichtheid' als antidiscriminatiegronden:
Hoofdstuk 8 van de Grondwet legt de procedure vast waarmee de grondwet gewijzigd wordt. Deze procedure verloopt in twee stappen over de twee Kamers heen.
Een wijziging van de Grondwet begint ermee dat de Staten-Generaal een overwegingswet (ook wel verklaringswet genoemd) aannemen (aanvaarding in eerste lezing). Deze wet wijzigt niet de grondwet, maar is een "verklaring dat er grond bestaat een voorstel in overweging te nemen tot verandering in de Grondwet". De overwegingswet is een gewone wet en er gelden de normale regels om die wet aan te nemen – een gewone meerderheid in de Tweede en Eerste Kamer is vereist.[28] Totdat de wet is aangenomen, kan de Tweede Kamer, al dan niet op voorstel van de Regering (officieel: koning), nog voorstellen om de wet te splitsen en zo de voorgestelde wijziging in losse stappen door te voeren.
De behandeling van de voorgestelde wijziging (tweede lezing) kan pas beginnen, nadat de Tweede Kamer is ontbonden. In de praktijk wordt de Tweede Kamer niet speciaal hiervoor ontbonden. Een gevolg is wel dat normaal gesproken slechts eens in de vier jaar grondwetswijzigingen kunnen plaatsvinden. De Tweede Kamer kan de wet niet amenderen. De nieuwe Staten-Generaal[29] moet het voorstel van de oude Staten-Generaal dus aannemen of afwijzen zoals het er ligt. Bovendien geldt dat Tweede en Eerste Kamer met een tweederde meerderheid voor moeten stemmen om de grondwetswijziging daadwerkelijk door te voeren. Als de nieuwe Staten-Generaal het wetsvoorstel aannemen, volgt verder de normale procedure voor wetswijziging en de Koning bekrachtigt de wijziging in de grondwet.
Overigens kan de Staten-Generaal de voorgestelde wijziging dan wel niet aanpassen, maar er is nog wel de mogelijkheid voor de Koning (dat wil zeggen, de regering) om de nieuwe Staten-Generaal het voorstel te laten splitsen. Zo kan een gedeelte van de wijziging wel aangenomen worden en de rest niet, als blijkt dat de nieuwe Staten-Generaal met een gedeelte van de voorgestelde wijziging niet kan leven.
Als de Staten-Generaal het voorstel aanvaard heeft, maakt de Koning de wijziging bekend. Meteen daarop treedt de wijziging in werking. Voordat de Koning de wijziging bekendmaakt, kan de nieuwe Staten-Generaal nog een administratieve "opschoonwet" aannemen. Middels deze wet kan de rest van de Grondwet opgeschoond worden met betrekking tot de echte wijziging: verwijzingen in de Grondwet kunnen gewijzigd worden, artikelen hernummerd en verplaatst, enzovoorts. Een dergelijke wijziging mag uiteraard niet stiekem een aparte wijziging in de Grondwet doorvoeren – het mag alleen gaan om administrativa. Een dergelijke opschoonwet moet overigens met een versterkte meerderheid in de Tweede Kamer en de Eerste Kamer aangenomen worden.
Voor voorbeelden van verwerping in tweede lezing (in deze gevallen door de Eerste Kamer) zie Nacht van Wiegel en Nacht van Van Thijn. Een derde geval betrof tijdelijke vervanging wegens zwangerschap en bevalling van een lid van de Eerste of Tweede Kamer, verworpen in 1996[30], maar in 2005 werd een soortgelijke wijziging alsnog aangenomen.[31][32]
Indien de voorgestelde grondwetswijziging betrekking heeft op aangelegenheden van het Koninkrijk, bepaalt artikel 5, derde lid, van het Statuut dat beide wetten in de vorm van een rijkswet dienen te worden gegoten, zodat ook de gevolmachtigde ministers en de eventueel aangewezen bijzondere gedelegeerden hun invloed op het wijzigingsproces kunnen aanwenden. Indien de Grondwet afwijkt van het Statuut, kan deze bij gewone wet (dus in één lezing met gewone meerderheden in beide kamers) met het Statuut in overeenstemming worden gebracht (artikel 142 Grondwet).
De procedure met de dubbele stemming is zo ingericht om het volk de gelegenheid te geven zich uit te spreken over een voorgestelde grondwetswijziging. Om de grondwet te wijzigen, moet namelijk een nieuwe Tweede Kamer gekozen worden en het idee is dat de bevolking desnoods een parlement kan kiezen dat tegen de wijziging zal stemmen. Daarmee is de grondwetswijziging de enige wijziging in wetgeving of procedure waarbij gegarandeerd het volk wordt geraadpleegd. Een kleine grondwetswijziging speelt echter in de praktijk ook maar een kleine rol in de verkiezingscampagne.
In vroegere versies van de herzieningsprocedure werd, na het aannemen van een voorstelwet, ook de Eerste Kamer ontbonden. In 1995 is dat echter vervallen, vanuit het besef dat het een nutteloze toevoeging aan de procedure was. Het volk spreekt zich uit door middel van de Tweede Kamerverkiezing, maar de Eerste Kamer wordt gekozen door de Provinciale Staten. Tenzij er nieuwe verkiezingen zijn voor de Provinciale Staten, zal de nieuwe Eerste Kamer meestal vrijwel hetzelfde zijn als de Eerste Kamer die speciaal ontbonden werd.[33] Noch het speciaal hiervoor houden van nieuwe verkiezingen voor de Provinciale Staten, noch het wachten met de behandeling tot na de reguliere nieuwe verkiezingen wordt een wenselijk alternatief geacht.
De Grondwet beschrijft de principes en waarden waarop een staat gevestigd is. Om deze reden zijn er staten die ervoor kiezen om toetsing van wetten en andere handelingen van de overheid aan de grondwet mogelijk te maken. In deze gevallen is een rechter, soms enkel specifieke rechters, bevoegd om wetten buiten toepassing te verklaren wanneer deze in strijd zijn met grondwettelijke normen. Nederland heeft zo'n systeem nooit gekend. Dit omdat men meent dat daarmee het risico bestaat dat de rechter op de stoel van de wetgever gaat zitten, met andere woorden, dat de democratische verkozen Tweede Kamer haar plaats als hoogste wetgevend orgaan verliest. Nederland en Finland zijn de enige twee landen in de EU waar deze toetsing nog verboden is, alhoewel constitutionele toetsing in de overige landen erg verschillend is ingevuld en soms van erg beperkte aard. Wetten kunnen wel door de rechter aan eenieder verbindende bepalingen van verdragen en van besluiten van volkenrechtelijke organisaties worden getoetst.[34] Tevens kunnen materiële wetten die geen formele wetten zijn - plaatselijke en provinciale verordeningen, maar ook algemene maatregelen van bestuur (AMvB's) - aan de grondwet worden getoetst. Dit laatste omdat verordeningen en AMvB's geen wetten in formele zin zijn, en het rechterlijk toetsingsverbod alleen het toetsen van wetten in formele zin aan de grondwet verbiedt.[35]
Op 14 oktober 2004 werd het Wetsvoorstel-Halsema constitutionele toetsing in eerste lezing aangenomen door de Tweede Kamer. SP, GroenLinks, PvdA, Groep Wilders, D66, VVD, ChristenUnie, SGP en LPF stemden voor. Meer dan vier jaar later werd het 2 december 2008 aangenomen door de Eerste Kamer, met een meerderheid van één stem (37 stemmen voor en 36 stemmen tegen).[36] Er leek in tweede lezing geen meerderheid te vinden en het wetsvoorstel werd uiteindelijk in 2018 ingetrokken.[37][38]
De Wet algemene bepalingen van 15 mei 1829 bevat bepalingen van constitutionele aard.
Naast de Grondwet is er nog het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden van 1954. In het Statuut worden de verhoudingen tussen de landen binnen het Koninkrijk geregeld. In 1954 betrof dat Nederland, Suriname en de Nederlandse Antillen. De statuutslanden zijn sinds 10 oktober 2010: Nederland, Aruba, Curaçao en Sint Maarten.
Het Statuut is te beschouwen als een overkoepelende grondwet op het niveau van het Koninkrijk, terwijl de Nederlandse Grondwet voor het grootste deel alleen geldt voor het land Nederland en slechts in bepaalde gevallen (bijvoorbeeld de artikelen die het koningschap en de andere in het Statuut genoemde instellingen van het Koninkrijk regelen) ook op Aruba, Curaçao en Sint Maarten van toepassing is.
Artikel ini sebatang kara, artinya tidak ada artikel lain yang memiliki pranala balik ke halaman ini.Bantulah menambah pranala ke artikel ini dari artikel yang berhubungan atau coba peralatan pencari pranala.Tag ini diberikan pada Maret 2016. SMPN 8 Kota SerangInformasiDidirikan1982JenisNegeriNomor Pokok Sekolah Nasional20605154Kepala SekolahAbdu Rohman, S.PdJumlah kelas9 kelas setiap tingkatRentang kelasVII, VIII, IXStatusSekolah Standar NasionalAlamatLokasiJl. Ciruas-Walantaka Km.3, …
У Вікіпедії є статті про інші значення цього терміна: 14-та армія. 14-та армія СРСРНа службі жовтень 1939–1993?Країна СРСРНалежність Ленінградський військовий округ, Північний фронт, Карельський фронт, Біломорський військовий округВид Червона армія, Радянська армія, Збройні си…
Artikel ini tidak memiliki referensi atau sumber tepercaya sehingga isinya tidak bisa dipastikan. Tolong bantu perbaiki artikel ini dengan menambahkan referensi yang layak. Tulisan tanpa sumber dapat dipertanyakan dan dihapus sewaktu-waktu.Cari sumber: Aktris Pendukung Terbaik Critics' Choice Movie Award – berita · surat kabar · buku · cendekiawan · JSTOR Daftar pemenang dan nominee 1990an Tahun Aktris Karakter Film 1995 Mira Sorvino Linda Ash Mighty…
This article needs additional citations for verification. Please help improve this article by adding citations to reliable sources. Unsourced material may be challenged and removed.Find sources: Trois-Rivières Draveurs LNAH – news · newspapers · books · scholar · JSTOR (November 2017) (Learn how and when to remove this template message) Ice hockey team in Trois-Rivières, QuebecTrois-Rivières DraveursCityTrois-Rivières, QuebecLeagueLNAHFounded2004…
Опис Пам'ятник славним захисникам Полтави і Келіну в місті Полтаві, серпень 2009 року Джерело власне фото Час створення 29 серпня 2008 року Автор зображення Користувач:Turzh Ліцензія див. нижче Ліцензування Власник авторських прав на цей файл дозволяє будь-кому використовувати й…
هذه المقالة عن فيلم مصري. لمعانٍ أخرى، طالع المنتقمون (توضيح). المنتقمون(من اليمين) فاروق الفيشاوي، وعزت العلايلي في لقطة من الفيلممعلومات عامةتاريخ الصدور 18 يونيو 1985 مدة العرض 95 دقيقة البلد مصر الطاقمالمخرج ياسين إسماعيل ياسين المخرج المساعد شريف عرفة الكاتب يوسف فو
لمعانٍ أخرى، طالع نيكول جونسون (توضيح). هذه المقالة يتيمة إذ تصل إليها مقالات أخرى قليلة جدًا. فضلًا، ساعد بإضافة وصلة إليها في مقالات متعلقة بها. (ديسمبر 2020) نيكول جونسون معلومات شخصية الميلاد 16 يناير 1974 (49 سنة) مقاطعة فينتورا الإقامة لاس فيغاس الجنسية الو
Опис файлу Опис Лого Верона (аеропорт) Джерело [1] Час створення 2018 Автор зображення Ліцензія Ця робота є невільною — тобто, не відповідає визначенню вільних творів культури. Згідно з рішенням фонду «Вікімедіа» від 23 березня 2007 року вона може бути використана у відпов
Mexican professional wrestling tournament Leyenda de Plata (2018)Official poster for the Leyenda de Plata finals on November 23, 2018PromotionConsejo Mundial de Lucha LibreDateNovember 16, 2018November 23, 2018CityMexico CityVenueArena MéxicoEvent chronology ← PreviousDía de Muertos Next →Leyendas Mexicanas Leyenda de Plata chronology ← Previous2017 Next →— The Leyenda de Plata (2018) was professional wrestling tournament produced by the Mexican wrestling prom…
دوري أبطال أفريقيا 2004 المنظم الاتحاد الأفريقي لكرة القدم التاريخ 2004 الفرق 54 الأماكن إفريقيا المراكز النهائية البطل آبا البطل نادي إنيمبا الوصيف النجم الرياضي الساحلي عدد المباريات 102 عدد الأهداف 294 دوري أبطال إفريقيا 2003 دوري أبطال إفريقيا 2005 …
English rugby union club, based in Hertfordshire Rugby teamBishop's StortfordFull nameBishop's Stortford Rugby Football ClubUnionHertfordshire RFUFounded1921; 102 years ago (1921)LocationBishop's Stortford, Hertfordshire, EnglandGround(s)Silver Leys (Capacity: 1,600)ChairmanSteve DunkleyPresidentLen LindopCoach(es)Marcus Cattell & Tom ColemanCaptain(s)James AyrtonLeague(s)National League 12022–236th Team kit Official websitewww.pitchero.com/clubs/bishopsstortfordrfc/ Bish…
Simona Krupeckaitė Informação pessoal Nome nativo Simona Krupeckaitė Nascimento 13 de dezembro de 1982 (40 anos)Utena Estatura 1,70 m Cidadania Lituânia Ocupação ciclista desportivo (en) Informação equipe Disciplina Pista [edite no Wikidata] Simona Krupeckaitė (nascida em 13 de dezembro de 1982) é uma ex-ciclista lituana que competiu no ciclismo nos Jogos Olímpicos de Verão de 2008, 2012 e 2016, representando a Lituânia.[1] Referências ↑ Evans, Hilary; G…
School district in Pennsylvania Forest City Regional School DistrictLocationLackawanna, Susquehanna, and Wayne CountiesUS-PA United StatesCoordinates41°38′39.6708″N 75°28′22.8642″W / 41.644353000°N 75.473017833°W / 41.644353000; -75.473017833 (Forest City Regional School District office)District informationTypePublicMottoTo prepare students to be lifelong learners, critical problem-solvers, and responsible, productive citizens.[3]Established196…
1988 studio album by Branford MarsalisRandom AbstractStudio album by Branford MarsalisReleased1988RecordedAugust 12–13, 1987GenreJazzLength1:14:10LabelCBS/SonyProducerDr. George Butler (executive producer)/ Delfeayo Marsalis (producerBranford Marsalis chronology Renaissance(1987) Random Abstract(1988) Trio Jeepy(1989) Professional ratingsReview scoresSourceRatingAllmusic[1]The Penguin Guide to Jazz Recordings[2] Random Abstract is a jazz album by saxophonist Branford Ma…
Grand residence located in Beirut, Lebanon Sursock Palace in Rmeil Sursock Palace (French: Palais Sursock), is a grand residence located on Rue Sursock in the city of Beirut, Lebanon. The palace, which was completed in 1860 by Moïse Sursock,[1] was owned by Lady Cochrane Sursock, an advocate of preserving historic buildings in Lebanon.[2] The palace, a symbol of the Sursock family's rich history, is located on the historic Sursock Street, in the Rmeil district of Beirut. Sursock…
本條目存在以下問題,請協助改善本條目或在討論頁針對議題發表看法。 此條目需要編修,以確保文法、用詞、语气、格式、標點等使用恰当。 (2023年8月22日)請按照校對指引,幫助编辑這個條目。(幫助、討論) 此條目需要精通或熟悉药理学的编者参与及协助编辑。 (2023年8月22日)請邀請適合的人士改善本条目。更多的細節與詳情請參见討論頁。另見其他需要药理学專家關注…
Sydney County CouncilSCCState-owned statutory corporation overviewFormed17 August 1935[1]Preceding State-owned statutory corporationMunicipal Council of SydneyDissolved2 January 1990Superseding agencySydney ElectricityJurisdictionGreater Metropolitan SydneyHeadquartersQueen Victoria Building (1935–1968)Sydney County Council Building, 570 George Street, Sydney (1968–1990) Plaque on exterior wall of The Sydney County Council Bulk Stores building, at 87-103 Epsom Road Rosebery, with its…
Montmartre dilihat dari Centre Georges Pompidou Montmartre Letak Montmartre di Paris Montmartre merupakan sebuah bukit (butte Montmartre) setinggi 130 meter, memberikan namanya pada distrik sekitarnya, di utara Paris di arondisemen ke-18, bagian dari Tepi Kanan, Montmartre dikenal karena Basilica of the Sacré Cœur berkubah putih di puncaknya dan sebagai distrik klub malam. Gereja lain yang lebih tua di bukit ini adalah Saint Pierre de Montmartre, yang dianggap sebagai lokasi di mana perintah p…
Queen of the Western Palace of Burma Anauk Nanmadaw Ma Mya LayQueen of the Western PalaceTenure1837 – 1845PredecessorThiri Malaa Yadana MahaySuccessorThiri Maha Thu Sanda DewiKingTharrawaddy MinBorn1809HinthadaDied1845(1845-00-00) (aged 35–36)AvaConsortTharrawaddy MinIssueHlaing Hteik Khaung TinRegnal nameSirimahāratanā CandādevīHouseKonbaungFatherMin Pyan ChiMotherMe EiReligionTheravada Buddhism Thiri Maha Thuta Yadana Sanda Dewi (Burmese: သီရိမဟာသုတရတနာ…
Movimento Internacional da Cruz Vermelha e do Crescente Vermelho Movimento Internacional da Cruz Vermelha e do Crescente Vermelho Movimento Internacional da Cruz Vermelha e do Crescente VermelhoEmblemas da Cruz Vermelha e do Crescente Vermelho Tipo Serviços de emergência médica Fundação 1863 (160 anos) (CICV)1919 (104 anos) (FIRC) Sede Genebra, Suíça Empregados 13,1 milhões de voluntários Sítio oficial www.icrc.org Movimento Internacional da Cruz Vermelha e do Crescen…
Lokasi Pengunjung: 18.116.12.145