Rabezandrina Rainandriamampandry dia pasitera prôtestanta, mpanao pôlitika, mpitondra fanjakana, jeneraly tao amin' ny Tafika Malagasy sady governoran' i Toamasina izy ary mpanoratra malagasy nafana fo tamin' ny fiafaran' ny Fanjakan' i Madagasikara^[1][2]. Teraka tamin' ny 4 Mey 1836 ary maty tamin' ny 15 Oktobra 1896. Voatendry ho minisitry ny Atitany tamin' ny taona 1895 tao amin' ny fanjakana malagasy, izay vao avy noterena ho eo ambany prôtektôrata frantsay.

Noho ny fikomian' ny Menalamba, dia nosamborina niaraka tamin' ny Printsy Ratsimamanga izy araka ny baikon' ny jeneraly frantsay Joseph Gallieni tamin' ny 11 Oktobra 1896, andro iray monja taorian' ny nialan' i Laroche, jeneraly résident général teo aloha. Nentina teo anatrehan' ny fitsarana miaramila noho ny fikomiana sy ny "fahavalisma" izy.

Tamin' ny 15 Oktobra, taorian' ny fitsarana sarintsariny^[3], dia samy nohelohina ho faty sy novonoina ho ohatra i Rainandriamampandry sy Ratsimamanga, mba hampitahorana mafy ny Malagasy. Ny iray amin' ny mpikambana ao amin' ilay fitsarana miaramila (Conseil de guerre) dia nanamafy taty aoriana fa nomelohina noho ny baikon' i Gallieni ireo voampanga roa ireo. Nopotehin' i Gallieni ny fitanana an-tsoratra fa tsy nalefa tany amin' ny arisiva miaramila^[4].

Nanoratra ny gazety Le Petit Journal tamin' ny 22 Novambra 1896 fa noho ny nila fianarana ny mpikomy, dia nosamborina ny olo-manan-kaja roa nifanao dina tamin' izy ireo, dia ny Printsy Ratsimamanga sy ny Minisitry ny Atitany, Rainandriamampandry, izay samy notsaraina sy nohelohina ary notifirina, tamin' ny fomba haingana mba hiteraka fampieritrereta ny mpiray tsikombakomba aminy.

Teraka tamin' ny 4 Mey 1836 tao Antananarivo Rabezandrina Rainandriamampandry, tao amin' ny fianakaviana nanana ny maha izy azy: ny rainy Ratsimiziva dia manamboninahitra tao an-dapa, ary Ramahery dadabeny no governoran' i Mananjary. Avy amin' ny Tsimiamboholahy ao amin' ny foko Hova izy.

Mbola tanora i Rainandriamampandry dia efa niditra tao amin' ny asam-panjaka tao amin' ny mpajaka tamin' ny naha manamboninahitra an-dapa azy ary nalefa hanao iraka diplômatika tany ivelany. Nanaraka fiofanana tao amin' ny Kôlejy Pastôralin' ny London Missionary Society koa izy, izay nitarika azy hitana toerana ara-pivavahana sy ara-panabeazana teo anivon' ny Fiangonana Pôtestanta eto Madagasikara (FPM).

Nandritra ny asany dia notendrena ho governoran' i Toamasina izy ary tompon' andraikitra ambony tao amin' ny governemanta. Ankoatra ny andraikiny teo amin' ny fitantanan-draharaham-panjakana, dia mpampianatra sy mpahay tantara ary mpanoratra koa izy, ka namela asasoratra maro, anisan' izany ny voambolana anglisy-malagasy sy ny fanangonana lovantsofina sy fomba amam-panao malagasy (Tantara sy fomban-drazana)^[1].

Tamin' ny taona 1895, tao anatin' ny toe-javatra nisian' ny tsindry nataon' i Frantsa mpanjanantany, raha mbola tsy rava ny Fanjakan' i Madagasikara, dia notendrena ho minisitry ny Atitany tao amin' ny governemanta malagasy izy.

Tamin' ny taona 1896, nandritra ny fitroaran' ny Menalamba, izay fikomiana nalaza nanoherana ny fitondrana frantsay sy ny fitaomana vahiny, dia nosamborina i Rainandriamampandry araka ny baikon' ny résident général, Joseph Gallieni, niaraka tamin' ny Printsy Ratsimamanga izay anisan' ny fianakavian' ny mpanjaka. Nentina teo anatrehan' ny fitsarana miaramila (Conseil de guerre) izy ireo noho ny fiampangana azy amin' ny fikomiana sy "fahavalisme".

Ny vadin-dRatsimamanga dia nanandrana nanakarama agent d'affaire iray, antsoina hoe Louveau, hiaro ny vadiny. Nandefa hafatra avy hatrany tamin' i Louveau Gallieni mba tsy hiaro ny voampanga. Nanaiky i Louveau ary nanendry ny lehiben' ny sampam-pitsikilovana miaramila hiaro ny voampanga ny Etamazaoro. Ny Etamazaoro dia nampanomana fampandrenesana havoaka ao amin' ny gazetim-panjakana tamin' ny 16 Oktobra, izay nanambara, na talohan' ny famaranana ny fitsarana, ny fandavana ny fangatahan' ny voampanga hampakatra ny raharaha sy ny famonoana azy ireo.

Nohelohina ho faty izy ireo ka tamin' ny 15 Oktobra 1896 i Rainandriamampandry sy Ratsimamanga no novonoina ampahibemaso tao Antaninarenina (Antananarivo)^[5]. Izany dia noheverina ho ohatra natao hanakiviana ny fanoherana ny fanjanahantany. Ampahatsiahivin' ny mpahay tantara fa ny zavatra nataony dia maneho ny fiatrehan' ny olona ambony malagasy ny fiafaran' ny Fanjakan' Imerina izay nanana ny fiandrianany manoloana ny fanitaran-tany nataon' ny Frantsay tamin' ny fiafaran' ny taonjato faha-19.^[6]

Talohan' ny nidirany tamin' ny fanaovana pôlitika dia efa niavaka Rainandriamampandry Rabezandrina amin' ny maha mpitandrina, mpampianatra, mpahay tantara ary mpanoratra azy, ka nitondra ny anjara birikiny tamin' ny fampivoarana ny fanabeazana sy ny fampitana fahalalana teto Madagasikara, ankoatra ny sehatry ny fivavahana. Taorian' ny famonoana azy, ny pôlitikan' ny governora jeneraly frantsay Victor Augagneur, mifototra amin' ny fampiharana hentitra ny lalàna momba ny fanjakana laika, dia nitarika ny fihenan' ny fianarana any amin' ny faritra sasany teto amin' ny firenena^[7].

Tsindrian' ny mpahay tantara sy ny mpanoratra sasany fa nahatonga ny vina ara-pinoana sy ara-kolontsain' i Rainandriamampandry, izay fintinin' ny fitenenana hoe "Aza miala amin' ny Andriamanitsika", dia niteraka fisaintsainana momba ny andraikitry ny fivavahana sy ny fanabeazana eto Madagasikara. Indraindray izy dia tsaroana adihevitra momba ny fanjakana laika sy ny fanabeazana eto amin' ny firenena, indrindra eo amin' ny sehatry ny fifandraisana amin' ny vondron-tany miteny frantsay.

• Menalamba
• Printsy Ratsimamanga

• "Commémoration de l'exécution de Rainandriamampandry avec le Prince Ratsimamanga Archived Aogositra 16, 2022 at the Wayback Machine", madagascar-tribune.com, Randria Maeva, 11 octobre 2016. [Arsiva]
• "15 octobre 1896: Exécution sur ordre de Galliéni du ministre Rainandriamampandry (Madagascar)", synthèse sur le site de Jacques Morel, 3 mai 2003 [Arsiva]
• Stephen Ellis, L'insurrection des menalamba, Karthala, 1998, p. 157.
• Janine Harovelo, La SFIO et Madagascar - 1947, l'Harmattan, 1995, p. 115.

1. ↑ ^1,0 et ^1,1 "Rabezandrina Rainandriamampandry (1836-1896)", data.bnf.fr [Arsiva]
2. ↑ "Rainandriamampandry (1836-1896) : La biographie d’un héro méconnu", midimadagascar, 16 octobre 2020 [Arsiva]
3. ↑ Stephen Ellis, Un complot colonial à Madagascar : L'affaire Rainandriamampandry, Karthala, 1990, p. 61.
4. ↑ Stephen Ellis, Un complot colonial à Madagascar : L'affaire Rainandriamampandry, Karthala, 1990, p. 63.
5. ↑ "Rainandriamampandry-Rabezandrina", motmalgache.org [Arsiva]
6. ↑ Randria Maeva, "Rainandriamampandry, commémoration de son exécution avec le Prince Ratsimamanga", madagascartribune.com, 11 octobre 2016 [Arsiva]
7. ↑ "Une belle leçon à tirer de Rainandriamampandry", L'Express de Madagascar, 20 octobre 2023 [Arsiva]