ادبیات سندی
ادبیات سندی (به سندی: سنڌی ادب) مجموعهای از آثار شفاهی و نوشتاری به زبان سندی است که نثر (داستانهای عاشقانه و حماسی) و شعر (غزلها و نظم) را دربرمیگیرد. این ادبیات در طول بیش از هزار سال در منطقه ایالت سند در کرانههای رود سند شکل گرفته و تحت تأثیر فرهنگهای گوناگون قرار داشتهاست.
بر پایه نوشتههای تاریخنگارانی چون نبی بخش بلوچ، رسول بخش پلیجو و جی.ام. سید، زبان سندی پیش از دوران اسلامی بر زبان هندی تأثیر داشتهاست. پس از ورود اسلام به این منطقه در سده هشتم میلادی، زبان عربی و زبان فارسی بر ساکنان تأثیر گذاشت و به زبانهای رسمی بدل شد. شاه عبداللطیف، شاه عبدالکریم بلری، شیخ ایاز و استاد بخاری از برجستهترین شاعران سندی هستند.
پیشینه
دوره آغازین (۷۱۲–۱۰۳۰)
راجههای هندو بر سند فرمان میراندند. در سال ۷۱۲ میلادی عربها این سرزمین را فتح کردند. هرچند فاتحان به زبان سندی سخن نمیگفتند، نویسندگان و شاعران سندیزبان در پیشرفت زبان سندی و عربی نقش ایفا کردند. قرآن به زبان سندی ترجمه شد و کتابهای سندی به عربی برگردانده شد. قصیدههای سندی سروده شد و در مدارس دینی از کتابهای سندی بهره گرفته میشد. کتاب تاریخی فارسیزبان چچنامه نیز در این دوره نگاشته شد.[۱][۲]
دوره سومره (۱۰۳۰–۱۳۵۰)
با از دست رفتن کنترل عربها بر سند، ساکنان سندیزبان به حکومت رسیدند. این دوره بهعنوان دوره کلاسیک ادبیات سندی شناخته میشود، هرچند زبان فارسی همچنان زبان اداری و زبان عربی زبان دینی باقی ماند. سلسله سومره بیش از سه سده بر سند حکم راند. زبان سندی گسترش یافت و اندیشههای ادبی تازهای در قالبهای گِچ و گاهی بیان شد.[۳]
این دوره، دوره شکوفایی و توسعه زبانی سندی بود؛ زبان سندی ابزاری برای تبلیغ اسلامی شد و شعر و طنز سندی تکامل یافت.[۴]
دوره سمه (۱۳۵۰–۱۵۲۰)
سمهها از متحدان سومرهها بودند، اما حمیر (آخرین فرمانروای سومره) به دست جاماونر از سلسله سمه شکست خورد. جاماونر حاکم تهته شد. هرچند این دوره برای ادبیات سندی ثمربخش بهشمار میآید، زبان فارسی زبان اداری و زبان عربی زبان دینی باقی ماند. مرزهای سند تا ملتان، بهاولپور، پسنی، کاتیاوار، مکران، سبی، کچ و کلات گسترش یافت و تهته به کانون دانش بدل شد.[۲]
دوره مغولها، ارغونها و ترخانها (۱۵۲۱–۱۷۱۸)
شاهبیگ ارغون پس از کشته شدن پدرش امیر ذوالنون ارغون در ۱۵۰۷ میلادی، بخشهایی از بلوچستان را در اختیار گرفت. با ضعف جم فیروز و شورش جم صلاحالدین جنگ داخلی درگرفت و شاهبیگ ارغون سند را در ۱۵۲۱ فتح کرد.[۵]
با به قدرت رسیدن امیر میرزا عیسی ترخان، سلسله ترخان آغاز شد. غازی بیگ به مقام نواب منصوب شد و سند بخشی از امپراتوری گورکانی گردید. در دوران حکومت محمدشاه گورکانی، قدرت مغولها تضعیف شد و خاندان کلهورا در سند نیرومند شد.[۵]
به دلیل ناآرامیها، دانشمندان سند به عربستان و گجرات مهاجرت کردند. آشفتگی آسیای مرکزی نیز سبب مهاجرت روشنفکران به سند شد. فارسیزبان مادری ارغونها بود و شعر به فارسی و اردو سروده میشد.[۶]
پس از سقوط سلسله سمه، سه خاندان بزرگ در حدود دو سده بر سند حکومت کردند. شاعر سندی شاه عبدالکریم بلری که نیای شاعر شاه عبداللطیف بود در این دوره زاده شد.[۷]
دوره کلهورا (۱۷۱۸–۱۷۸۲)
در دوران امپراتوری گورکانی، طایفه کلهورا نیرومند شد و به حکمرانان گورکانی یاری رساند. یار محمد کلهورو شاعر شاه عبدالکریم بلری را اعدام کرد و نخستین فرمانروای خاندان کلهورا شد. شاه عبداللطیف در این دوره درخشید و این زمان عصر زرین ادبیات سندی بهشمار میآید؛ زیرا فرمانروایان سندیزبان بودند.[۸]
شاه عبداللطیف بهتایی و دوره کلهورا
شاه عبداللطیف (۱۶۸۹–۱۷۵۲) در دوران خاندان کلهورا میزیست که دورهای مهم در تاریخ ادبیات سندی بود. زبان سندی در این زمان استانداردسازی شد و شعر کلاسیک سندی با آثار شاه لطیف به اوج رسید. او گونهای از ساز تنبور را ابداع کرد که هنگام خوانش شعر نواخته میشود. مجموعه شعر او رساله شاه شامل داستانهای «ساسیپونهون» و «عمر مارویی» است.[۹]
شاه لطیف به مناطق دوردست سند سفر کرد و مردم و دلبستگیشان به سرزمین، فرهنگ، موسیقی و هنرشان را بررسی کرد. او سند و مردمش را در قصههای عامیانه توصیف کرد و اندیشههایی دربارهٔ برادری جهانی، میهنپرستی، مبارزه با بیداد و زیبایی هستی بیان داشت. شاه لطیف پانزده سوارا (نوا) ساخت و هر بیت شعرش بر نوای ویژهای خوانده میشود.[۹]
دوره تالپور (۱۷۸۲–۱۸۴۳)
این دوره پایهگذار نثر سندی بود. پس از شکست کلهوراها به دست تالپورها، آنان نزدیک به ۱۵۰ سال بر سند فرمان راندند.[۱۰]
سچل سرمست (۱۷۳۹–۱۸۲۶)، سامی (۱۷۴۳–۱۸۵۰) و خلیفه نبیبخش لغاری از شاعران نامدار دوره تالپور بودند. سچل سرمست و سامی سنتهای شعری سنسکریت و فارسی را درآمیختند و قالبهایی چون دوها، شلوکا، سور، وای و قصیده را به شعر سندی وارد کردند. سبیتعلیشاه (۱۷۴۰–۱۸۱۰) نخستین قصیده سندی را سرود و خلیفه گل محمد (۱۸۰۹–۱۸۵۶) نخستین دیوان غزلیات سندی را منتشر کرد.[۹][۱۱]
دوره بریتانیا (۱۸۴۳–۱۹۴۷)
بریتانیاییها سند را در ۱۸۴۳ فتح کردند و زبان سندی جایگزین فارسی بهعنوان زبان رسمی و آموزشی شد. هیئتی از دانشمندان دربارهٔ خط بحث کرد و سرانجام خط فارسی-عربی پذیرفته و اجرا شد. افزون بر کتابهای درسی، کتابهای شعر و نثر نیز به چاپ رسید.[۱۲][۹]
پس از استقلال
پاکستان در ۱۹۴۷ بنیان نهاده شد و ادبیات سندی به کاوش در زمینههای اقتصادی و اجتماعی پرداخت. در پی تقسیم هند بریتانیا، ادبیات سندی به دلیل گسست پیوندهای فرهنگی آسیب دید؛ برخی روزنامهها و مجلهها تعطیل شدند. با این حال ادبیات سندی هم در هند و هم در پاکستان به پویایی خود ادامه داد.[۱۳][۹]
دوره نوین
ادبیات نوین سندی با فتح منطقه به دست بریتانیاییها در ۱۸۴۳ و ورود دستگاه چاپ آغاز شد. مجلهها و روزنامهها ادبیات سندی را همهگیر کردند و کتابها از زبانهای اروپایی (بهویژه انگلیسی) ترجمه شد. میرزا قلیچ بیگ در دو دهه پایانی سده نوزدهم و دو دهه آغازین سده بیستم بیش از چهارصد اثر (شامل شعر، رمان، داستان کوتاه و جستار) دربارهٔ دانش، تاریخ، اقتصاد و سیاست نوشت.[۹] هزاران کتاب در آن زمان چاپ شد و حکیم فتح محمد سهوانی، کاورومال خیلنانی، دایارام گیدومال، لالچند امردینومال، بهیرومال ادوانی، هوتچند مولچند گوربخشانی، جتمال پارسرام، میران محمدشاه و مولانا دینمحمد وفایی پیشگامان ادبیات نوین سندی بودند.[۹][۱۱]
پس از جنگ جهانی اول، ادبیات سندی تحت تأثیر انقلاب اکتبر و دگرگونیهای اجتماعی-اقتصادی قرار گرفت. ادبیات عینیتر و کمتر عاشقانه شد و ترقیخواهی بر آن تأثیر گذاشت.[۹]
نهضت آزادیخواهی از بریتانیا شتاب گرفت و علاقه به تاریخ و میراث فرهنگی سند برانگیخته شد. دانشمندانی چون علامه آی.آی. کازی، همسرش السا کازی، رسولبخش پلیجو، جی.ام. سید، عمربنمحمد داودپوتا، پیر علیمحمدشاه رشیدی، پیر حسامالدین شاه رشیدی، جیرامداس دولترام، هاشو کیوالرامانی، محمد ابراهیم جویو و اللهداد بوهیو آثاری دربارهٔ تاریخ و فرهنگ سند منتشر کردند.[۹]
میر عبدالحسین سنگی پیشگام سرایش شعر سندی در وزن فارسی بود.[۱۱]
رمان و داستان کوتاه به قالبهای اصلی نثر بدل شدند و صدها اثر از زبانهای اروپایی به زبانهای پاکستان ترجمه شد. جنگ جهانی دوم شاهد ظهور رماننویسان و داستاننویسانی چون گوبیند ملهی، سوندری اوتامچندانی، پوپاتی هیرانندانی، موتی پراکاش، غلام ربانی اگرو، جمال ابرو، شیخ ایاز، امر جلیل، نسیم خرال، آقا سلیم، طارق اشرف، شوکت شورو و مدد علی سندی بود. نمایشنامه سندی نیز شکوفا شد و عزیز کینگرانی دهها نمایشنامه نوشت.[۱۴][۱۵]
نویسندگان جوان با شکلهای نوین نثر و شعر آزمایش کردند. شعر سپید، سونت و بالاد در کنار قالبهای کلاسیک چون کافی، بیت و گیت سروده شد.[۹]
شاعران برجسته سندی عبارتاند از مخدوم محمدزمان طالبالمولا، استاد بخاری، شیخ ایاز، دریاخان رند، امین فهیم و عمداد حسینی.[۱۶]
در ۱۹۵۲ نورالدین سرکی و عبدالغفور انصاری سازمان سندی ادبی سنگت را در کراچی پایهگذاری کردند که سازمانی از نویسندگان سندیزبان است و اکنون شعبههایی در دیگر نقاط پاکستان و خارج از کشور دارد.[۹]
در هند، جایزه آکادمی ساهیتیا برای ادبیات سندی از سال ۱۹۵۹ هرساله اهدا میشود.[۹]
گونههای ادبی
کهنترین اشارهها به ادبیات سندی در نوشتههای تاریخنگاران عرب یافت میشود؛ سندی از نخستین زبانهای شرقی بود که قرآن در سدههای هشتم یا نهم میلادی به آن ترجمه شد. رسالههای غیردینی دربارهٔ اخترشناسی، پزشکی و تاریخ نیز در سدههای هشتم و نهم به سندی نوشته شد.[۹]
پیر نورالدین مبلغ اسماعیلی که در حدود ۱۰۷۹ در سند میزیست، شعر صوفیانه به سندی سرود. سرودههای او به نام گینان نمونهای از شعر آغازین سندی هستند.[۹]
پیرشمس سبزواری ملتانی، پیر شهابالدین و پیر صدرالدین نیز شعر سندی سرودند و پارهای از اشعار بابا فریدالدین گنج شکر به سندی بود. پیر صدرالدین (۱۲۹۰–۱۴۰۹) شاعر بزرگ صوفی سندی بود که به گویشهای لاری و کچی و نیز به پنجابی، سرائیکی، هندی و گجراتی شعر میسرود.[۹]
در دوران سلسله سمه (۱۳۵۱–۱۵۲۱) دانشمندان و شاعران برجستهای در سند پدیدار شدند. معماهای منظوم ماموئی فقیر (هفت خردمند) به این دوره تعلق دارد. قاضی قدن (درگذشته ۱۵۵۱) شاعر و عالم صوفی بود که دوها و سورتها میسرود و نقطه عطفی در ادبیات سندی بهشمار میآید. شاه عبدالکریم بلری، شاه لطفالله قادری، شاه عنایت رضوی و مخدوم نوح از هالا از دیگر شاعران عارفانه، عاشقانه و حماسی سندی بودند.[۹]
داستانهای عاشقانه
- ساسیپونهون: این داستان عاشقانه به دوره سومره بازمیگردد. ساسی از بانبهوره و پونهو از مکران است. شاعران سندی بسیاری این داستان را روایت کردهاند، بهویژه شاه عبداللطیف.[۱۷]
- عمر مارویی: دومین داستان عاشقانه مشهور آن دوره. عمر فرمانروای سومره عمرکوت عاشق مارویی میشود.[۱۷]
- مومل رانو: داستان حمیر فرمانروای سومره. رانو داماد حمیر عاشق دختری گجراتی میشود.[۱۷]
- سوهنی مهار: چهارمین داستان عاشقانه این دوره.[۱۷]
- لیلانچنیسر: از دوره سومره.[۱۷]
- سورت رایدیاچ: داستانی دیگر از دوره سومره.[۱۷]
- نوری جمتماچی: داستان نیمهعاشقانهای از زمان حکومت سومره در لار.[۱۷]
شعر دینی
در دوره سومره مبلغان اسلامی به سند آمدند و گینان (شعر دینی) رواج یافت. شناختهشدهترین گینانها را پیر شهابالدین و پسرش پیر صدرالدین سرودند که الفبای ۴۰ نویسهای سندی را نیز ابداع کرد.[۱۸]
ادبیات کودکان
گل پهل مجلهای محبوب برای کودکان است که اکبر جسکانی سردبیر آن بود.[۱۹] مجله لات از انتشارات مهران بود که آلتاف ملکانی و ذوالفقارعلی بهتی (نویسنده رمان جاسوسی «خوفناک سازش») آن را بنیان نهادند. شورای ادبی سندی کتابهایی برای کودکان منتشر کردهاست.[۲۰] مجله وسکرو که از ۱۹۹۰ منتشر میشود دربرگیرنده داستان کوتاه، شعر و جستار است.[۲۱] سازمان زبان سندی نیز کتابهایی برای کودکان چاپ کردهاست.[۲۱]
جستارهای وابسته
منابع
- ↑ Encyclopedia Sindhiana volume 4, Sindhi language Authority, 2010, p. 360
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ Sindhi Adab jo mukhtasir Jaizo by Akbar Lighari, Roshni publishers, 2018
- ↑ Encyclopedia Sindhiana volume 4, Sindhi language Authority, 2010, p. 400
- ↑ Sindhi Adab jo mukhtasir Jaizo by Akbar Lighari, Roshni publishers, 2018, pp. 16–20
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ Sindhi Adab jo mukhtasir Jaizo by Akbar Lighari, Roshni publishers, 2018, p. 34
- ↑ Sindhi Adab jo Tarikhi Jaizo by Memon Abdul Majeed Sindhi, Roshni publishers, 2010, pp. 61–63
- ↑ سنڌی ادب تحقیق۽ تنقیدی مطالعو, Advanced publishers, 2010, pp. 34–39
- ↑ سنڌی ادب تحقیق۽ تنقیدی مطالعو, Advanced publishers, 2010, pp. 40–41
- ↑ ۹٫۰۰ ۹٫۰۱ ۹٫۰۲ ۹٫۰۳ ۹٫۰۴ ۹٫۰۵ ۹٫۰۶ ۹٫۰۷ ۹٫۰۸ ۹٫۰۹ ۹٫۱۰ ۹٫۱۱ ۹٫۱۲ ۹٫۱۳ ۹٫۱۴ ۹٫۱۵ "Sindhi literature". Encyclopedia Britannica (به انگلیسی). Retrieved 24 August 2022.
- ↑ سنڌی ادب تحقیق۽ تنقیدی مطالعو, Advanced publishers, 2010, p. 64
- ↑ ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ الگو:БРЭ
- ↑ سنڌی ادب تاریخی جائزوBy Memon Abdul Majeed Sindhi, Roshni publishers, 2017, pp. 135–138
- ↑ سنڌی ادب تاریخی جائزوBy Memon Abdul Majeed Sindhi, Roshni publishers, 2017, pp. 184–187
- ↑ «:: LIVEVISION :: – Entertainment». www.livevisionusa.com. دریافتشده در ۲۷ ژانویه ۲۰۲۰.
- ↑ «Ismaili.NET WEB :: First Ismaili Electronic Library and Database». www.ismaili.net. دریافتشده در ۲۷ ژانویه ۲۰۲۰.
- ↑ Times، The Sindh (۶ مارس ۲۰۱۶). «New book of renowned critic Mubarak Ali Lashari published».
- ↑ ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ ۱۷٫۲ ۱۷٫۳ ۱۷٫۴ ۱۷٫۵ ۱۷٫۶ سنڌی ادب تحقیق۽ تنقیدی مطالعو, Advanced publishers, 2010, p. 38
- ↑ سنڌی ادب جو مختصر جائزو, Roshni publication Kandiyaro, 2010, p. 18
- ↑ «Editor passesaway | Pakistan Press Foundation (PPF)». www.pakistanpressfoundation.org. بایگانیشده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ «Sindhi Adabi Board Online Library (Children's Literature)». www.sindhiadabiboard.org.
- ↑ ۲۱٫۰ ۲۱٫۱ «انسائیکلوپیڊیا سنڌیانا: (Sindhianaسنڌیانا)». www.encyclopediasindhiana.org.
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «Sindhi literature». در دانشنامهٔ ویکیپدیای انگلیسی، بازبینیشده در ۶ آوریل ۲۰۲۶.
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «Синдхская литература». در دانشنامهٔ ویکیپدیای روسی، بازبینیشده در ۶ آوریل ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
Content Disclaimer
Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.
- The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
- There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
- It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
- Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
- Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.