Malatxa (edo malaxa) egurrezko tresna tradizionala da, lehengo baserrietan erabiltzen zena esne gatzatua nahasteko edo irabiatzeko, gazta egiteko prozesuan bereziki. Batzuetan gurina egiteko ere erabiltzen zen, esnea edo esne-gaina irabiatuz.

Tresnak normalean egurrezko heldulekua izaten zuen eta behealdean pala edo sare moduko egitura bat, esnearen masa modu homogeneoan lantzeko.^[1]

Malatxa antzinatik erabiltzen da Euskal Herriko eta inguruko lurraldeetako gaztagintzan^[2]. Tresna hau, beste batzuk bezala (kaikua, zimitza, oporra…), artzaintza tradizionalaren parte izan da mendeetan zehar. Neolitotik hona garatutako teknikak mantendu dituzte artzainek, eta malatxa horien artean funtsezkoa izan da.

Idiazabal gazta bezalako gazta tradizionalak egiteko prozesuan^[3], malatxaren erabilera ezinbestekoa da, eta tailer didaktikoetan ere askotan erakusten da tresna hau.^[4]

Malatxaren ezaugarriak:

• Egurrez egina izaten da.
• Paleta edo xafla forma izaten du, eta esne gatzatua moztu eta nahasteko erabiltzen da.

• Gazta egiteko prozesuan kutxan edo gaztontzian erabiltzen da, esne gatzatua zatitu eta prentsatzeko prest uzteko

Prozesua honela izaten da: esnea mamitzen denean, malatxarekin nahasten da, eta nahasketa honek bi edo hiru minutu irauten du. Horren ondoren, gazura bereizten da eta matoia (gazta-masa) osatzen da. Matoia zimitzean sartzen da, eta bertan estutzen da gazta forma hartzeko.^[1]

Gaur egun, gaztandegi industrialetan mekanizatutako sistemak erabiltzen diren arren, artisau gaztagintzan malatxak bere lekua gordetzen jarraitzen du. Bere erabilerak gaztaren testura eta kalitatean eragina du, eta horregatik artisau prozesuetan ezinbestekotzat jotzen da.

• Alluitz Natura – Gaztagintza tailerra
• Goiberri – Idiazabal gaztaren sekretuak
• Malatxa (talde antimilitarista)